banner5

16.03.2020, 10:56

Ferheng-i Şu’ûrî: Bir sözlükten çok daha fazlası

Farsça, Osmanlı Türkçesinin kurucu üç dilinden biridir.

Türklerin Anadolu’yu yurt edinmeden önce, gerek İslâmî zihniyeti bihakkın yüklenmeleri, gerekse bu zihniyetle çok dilli ve çok dinli yeni dünyada iktidar tecübesini edinmeleri Fars diyarında gerçekleşmiştir.

Bu nedenle, Gazneliler ve Selçuklular devrinde kemale eren mezkur zihniyet ve iktidar ilişkileri Türkleri Farsça ile doğrudan ilişkiye geçirmiş ve deyim yerindeyse Türk İslamı, Arapça’dan önce Farsça üzerinden kurulmuş; hal böyle olunca, Farsça sözlük yazımı da, Türk edebiyatında müstakil bir çalışma alanı haline gelmiştir.

Kuşkusuz bu sözlüklerden en ünlüsü, Şu’ûrî Hasan Efendi’nin Ferheng-i Şu’ûrî’sidir.

Bu sözlük, İbrahim Müteferrika matbaasında basılan nühasından (1742), Ozan Yılmaz tarafından Latinize edilerek, yakın zamanda Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları’nca(2019) günümüz okurlarına sunulmuştur.

İstitraden, bu bağlamda şu hususu hemen belirtmeliyim:

Farsça’yı da temsilen İran devletinin, bugün itibariyle İslam coğrafyasına yönelik tedhiş, zulüm ve nifak fiillerinin müzmin bir hal alması nedeniyle, buna karşı gün geçtikçe katılaşan olumsuz duygu ve kanaatlerimizi, dil bahsinde askıya almak zorundayız.

Zira, Farsça İran devletinin resmi dili olsa da, son tahlilde Müslümanların mirasıdır ve vârislik duygusu içinde bulunan herkes bu dil ile ilişkisini sürdürmek zorundadır. Kaldı ki, “Hüküm vakte aittir” ve inşallah, tarihte örneği görülmemiş olmakla birlikte İran devletinin aklını başına devşireceği yeni bir vakit gelecektir.

Ferheng-i Şu’ûrî’nin sahibi Şu’ûrî Hasan Efendi, Halep doğumlu ama İstanbul’da mukim, Divan-ı Humayun katipliği yapmış, maliyede çalışırken, 1693-94 yılında vefat etmiş âlim bir zattır. Mezkur sözlüğünden başka Müntehab-ı Ferheng-i Şu’ûrî, Şerh-i Pend-i Attar, Ta’dîlü’l-Emzice adlı kitapları da vardır.

Ozan Yılmaz, giriş yazısında, Şu’ûrî’nin bu sözlüğü yazma nedenini şöyle anlatmaktadır:

“Şu’ûrî, Osmanlı sahasında iyi bir Farsça sözlüğün eksikliğini hissederek bu işe giriştiğini söyler. Farsça’nın tarihi sözlüklerinden yararlanıp farklı görüşleri bir araya getiren, derli toplu bir sözlük yazma iddasındadır. Bu amaçla daha önce ve kendi döneminde yazılmış birçok lügati inceler, hepsinde geçen kelime ve anlamları bir araya getirir. Eserinin ön sözünde ömrünün bir hayli geçtiğini, artık tembellik etmeyi bırakıp ciddi bir eser yazmak istediğini, ‘İnsanların en hayırlısı, insanlara fayda sağlayandır’ hadis-i şerifi uyarınca hayrulhalef olma arzusunda olduğunu anlatır. Hatime kısmında 1073/1662-63 tarihinde esere başlamak için niyetlendiğini, ancak böylesine bir sözlüğü yazmak için gerekli kaynakları temin ederken aradan epey zaman geçtiğini, nihayet eseri 1080/1669-70 tarihinde yazmaya başlayabildiğini anlatır. Böylece Şu’ûrî Efendi on iki yıl sürecek ciddi ve yorucu bir yazma sürecinin ardından 1092/1681-82 sonlarında eserini tamamlar. Eserini beş kere temize çektiğini söyleyen müellif, sözlüğün tertip tarzını da defalarca gözden geçirdiğini belirtir.”

Ferheng-i Şu’ûrî, “...Bir mukaddime, iki defter ve bir hatimeden oluşur. Mukaddime kısmında Farsça harfler ve bunların Farsça dil bilgisindeki yeri değerlendirilir. Birinci defter (...) bazı Farsça atasözü, deyim vb. kalıp sözlerin kullanımıyla ilgili anlam bilgisine yer verir. İkinci defterde (...) ise kelimeler alfabetik sıraya göre dizilmiş ve her birinin anlamları üzerinde durulmuştur. Hatime kısmında yazarın temennileri ve dua beklentisi vardır.”

Yazı başlığımızdaki vurgu ise, Ozan Yılmaz’ın şu değerlendirmesinde karşılığını bulmaktadır:

“Ferheng-i Şu’ûrî’de lügat bilgisinin yanısıra tarih, coğrafya, mitoloji, halk hekimliği, astronomi, gastronomi, tıp, musıki ve tabii ilimlere dair kıymetli biligiler vardır. Hekimliğe ilgisini her fırsatta gösteren Şu’ûrî, (...) her kelimeyi örneklendirmeye çalışmış, hatta bazı kelimeler için birden fazla örnek gösterme yoluna gitmiştir. Buna göre kendi ifadesiyle 22.550 madde başı kelimeye verilen mısra, beyit, kıta, mesnevi, nazm ve rubai başlıklı 22.450 şahit vardır. Örnek olarak verilen beyitlerin birçoğu Fars edebiyatında alem olmuş şairlere aittir. Eserde 500 civarında şairden alıntı yapılmıştır.”

Biz de bu bigileri teyiden, Ferheng-i Şu’ûrî’nin bir sözlükten çok daha fazlası olduğunu söyleme gereği duyduk.

Bu vesileyle Şu’ûrî Efendi’ye rahmet dilerken, Ozan Yılmaz ile editör Derya Örs hocalarımıza teşekkürlerimizle birlikte hayırlı başarılar temenni ediyoruz.

Yorumlar (0)
-3
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 18 Ocak 2021
İmsak 06:49
Güneş 08:19
Öğle 13:19
İkindi 15:48
Akşam 18:10
Yatsı 19:35
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 18 38
2. Fenerbahçe 17 35
3. Gaziantep FK 18 34
4. Galatasaray 18 33
5. Hatayspor 18 31
6. Alanyaspor 18 30
7. Karagümrük 18 27
8. Trabzonspor 18 27
9. Antalyaspor 19 25
10. Malatyaspor 18 24
11. Sivasspor 18 23
12. Başakşehir 18 23
13. Konyaspor 18 22
14. Göztepe 18 22
15. Kasımpaşa 17 22
16. Rizespor 18 21
17. Gençlerbirliği 18 19
18. Kayserispor 18 16
19. Ankaragücü 17 15
20. Denizlispor 18 14
21. Erzurumspor 18 13
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 18 37
2. Man City 17 35
3. Leicester City 18 35
4. Liverpool 18 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. Chelsea 18 29
8. Southampton 18 29
9. West Ham 18 29
10. Aston Villa 15 26
11. Arsenal 18 24
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 17 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 17 12
19. West Bromwich 18 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 18 32
5. Real Sociedad 19 30
6. Sevilla 17 30
7. Granada 18 27
8. Celta de Vigo 18 23
9. Cádiz 18 23
10. Real Betis 18 23
11. Levante 17 21
12. Athletic Bilbao 18 21
13. Getafe 17 20
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Deportivo Alaves 18 18
17. Real Valladolid 18 18
18. Elche 16 16
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 18 12