banner5

25.12.2018, 13:44

“İplik verdim çulhaya sarup yumak etmemiş”

Önceki yazımda “redifli” yerine, sehven “kafiyeli” kelimesini kullanmışım. Dikkat sahiplerinin dikkatine hürmeten öncelikle bu tashihimi ileteyim.

Yunus Emre’nin “Çıkdım erik dalına anda yidüm üzümi / Bostan ıssı kakıdı dir ne yirsin kozumı” beyitiyle başlayan kasidesinin, Niyazî Mısrî, İsmail Hakkı Bursevî ve Şeyhzâde tarafından yapılan şerhlerini (Büyüyenay Yayınları, haz.: Suat Ak, İstanbul 2012) birlikte okuduğumuzda, tasavvufî irşad yönünden sırlanmış birçok hakikatin dile getirildiğini görürüz.

Örneğin, “İplik verdim çulhaya sarup yumak etmemiş / Becid becid ısmarlar gelsün aslun bezini” beytiyle ilgili olarak Niyazî Mısrî şunları söyler:

“İmdi; ‘iplik’, farka; ‘yumak’, cem’e; ‘bez’ ise cem-ül-cem’e işarettir. Sülûkun maksadı, iplik ve yumak değil, bez olmaktır. Lâkin, kemâle ermemiş şeyh, iplik henüz yumak olmamışken bezin dokunduğundan bahseder ve zayıf niyetli isteklileri kemâle erdirmeden halife tayin eder. Allah bu eksikliklerden korusun.”

Bu beyite İsmail Hakkı Bursevî şu anlamı verir:

“Dağınıklığın giderilmesi ve bez gibi bütünlüğe ermek için hâl ipimi ve terbiye halatımı, dokuyucu misali bir şeyhe teslim edip, kapısına gidip geldim. O ise, acele ve çabuk tarafından, işin bittiğini ve terbiyenin nihayete erdiğini söyleyip, ‘gelsin bezini alsın, hâl gömleği bütünüyle tamamdır, baştan ayağa giyinebilir’ diye haber gönderdi.

Halbuki, bez dediği, daha yumak hâlidir; yani birinci toplanış, cem’-i evveldir. ‘Cem-ül-cem’ olmaya daha vakit ve amel lâzımdır. İplik hemen bez olmaz. Taş kırmızıya dönüp la’l oluncaya kadar sabretmeli; kanın süt olması için zaman geçmelidir. Ve sâlik’in fark halinden tamamiyle kurtulması için keşfin başlamasından sonra kırk seneye yakın bir zaman beklemek gerekir ki, buna ‘büluğa eriş’ derler. Sülûk yaşı dahi budur; zira perde altında geçirilen vakit, ömür saatinden sayılmış değildir.”

Şeyhzâde’nin aynı beyit için yorumu ise şöyledir:

“Bu beyitte, Yunus’un ‘iplik’ ile kastettiği, tûl-i emel’dir; bozuk ve dar bir anlayış içinde, bitip tükenmez arzu ve dünya talebi... ‘Çulha’ ise, bu kalıcı olmayan dünyanın hayın rüzigârı ve hilekâr çarkıdır.”

Bunları şiirin şathiyye oluşundan hareketle aşırı yorum şeklinde değerlendireceklere de bir itirazım olamaz.

Ancak konunun bundan çok daha önemli bir yanı bulunmaktadır.

Şöyle ki, Yunus Emre’nin sahte dervişliği eleştiren, şeyhleri hakikatli olmaya çağıran birçok şiiri gibi, bu şiiri de diğerlerine göre daha örtülü (sır’lı) olarak Anadolu tasavvufundaki savrukluğu, başıbozukluğu düzeltme çabasını ihtiva etmektedir.

Bu yanıyla Yunus Emre, aynı zamanda heterodoksinin de beşiği olan İran’dan çıkıp gelmiş, henüz tasavvuf kurumunca ya da bir devlet otoritesince disipline edilmemiş derviş topluluklarını, eli kulağındaki imparatorluğun munis vatandaşları haline getirme (ehlileştirme / evcilleştirme) gayretine düşmüş gibi görünmektedir.

Ahmet T. Karamustafa’nın Tanrının Kuraltanımaz Kulları-İslâm Dünyasında Derviş Toplulukları (1200-1550) adlı çalışmasındaki (Çev.: Ruşen Sezer, YKY, İstanbul 2013) şu tespitleri, yorumumuzu büyük oranda teyid etmektedir:

“Toplum karşıtı derviş dindarlığı, tarihî köklerini Sûfîlik içinde evcilleşmiş biçimiyle öncelikle zühd geleneğinden almıştır. Ancak derviş zâhidler zühdün yanısıra gene Tasavvufta bulunan başka bir dindarlık biçiminden, yani uzlaşmaz çok kez de şiddetle görenek dışı olan bireycilikten de esinleniyordu.

“Weberci sözlerle dedikte ‘dünya-içi-mistisizmi’ kendi tipolojik karşılığı ‘düşünceye dalarak dünyadan kaçma’ ile yakından bağlantılıdır. Zâhidliği benimseyerek ve evcilleştirerek bu-dünyalığının inanırlığını gösteren Sûfîlik, öte-dünyaya dönük düşünce seçeneğinin toplum karşıtı çekimine hâlâ açıktı. Bu eğilimin evcilleştirilmesi aşırı güç, neredeyse olanaksız bir işti. Bireyci irfan, Sûfîliğin ta özüne içkindi. Benlikten geçmek (fenâ ‘ani’n-nefs) ve Tanrı’da yok olmak (fenâ’ fillâh) gibi Sûfî yaşantısının en yüksek düzeyleri, benliğin toplumsal bir varlık olarak yokluğu anlamına geldiği sürece başıboş bir toplum-karşıtı bireyciliğe yuvarlanma tehlikesi çok gerçekti.”

Bunlardan sonra şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Sûfîlik bir yüzüyle heterodoksiye daima bitişik durmuş ve adına ister ehlisünnet tasavvufu diyelim, ister devlet diyelim, buna ayar veren bir yapı da daima bununla beraber mevcud olmuştur.

O halde, tasavvufî şiirleri okurken, Yunus Emre’nin zikrettiğimiz çabasını ve ulaştığımız bu sonucu gözönüne alırsak, tasavvufa ilişkin hem geçmişteki hem kendi zamanımızdaki tartışmaları en azından biraz daha doğru konumlandırmış oluruz.

Yorumlar (0)
13°
hafif yağmur
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 25 Ocak 2021
İmsak 06:46
Güneş 08:14
Öğle 13:21
İkindi 15:55
Akşam 18:19
Yatsı 19:42
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 20 44
2. Galatasaray 20 39
3. Fenerbahçe 19 39
4. Gaziantep FK 20 35
5. Trabzonspor 20 33
6. Hatayspor 20 32
7. Alanyaspor 19 31
8. Karagümrük 20 30
9. Malatyaspor 20 27
10. Antalyaspor 20 26
11. Göztepe 20 25
12. Rizespor 20 25
13. Sivasspor 19 24
14. Başakşehir 20 24
15. Konyaspor 20 23
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 20 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 20 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 18 38
2. Samsunspor 18 36
3. İstanbulspor 17 34
4. Altay 18 32
5. Adana Demirspor 18 31
6. Ankara Keçiörengücü 18 31
7. Bursaspor 18 30
8. Tuzlaspor 18 30
9. Altınordu 17 28
10. Bandırmaspor 18 27
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 18 20
13. Boluspor 18 19
14. Akhisar Bld.Spor 18 16
15. Menemen Belediyespor 17 16
16. Balıkesirspor 18 16
17. Ankaraspor 18 10
18. Eskişehirspor 18 4
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Aston Villa 17 29
9. Chelsea 19 29
10. Southampton 18 29
11. Arsenal 19 27
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Burnley 18 19
16. Newcastle 19 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 18 47
2. Real Madrid 19 40
3. Barcelona 19 37
4. Sevilla 19 36
5. Villarreal 20 34
6. Real Sociedad 20 31
7. Granada 20 28
8. Real Betis 20 27
9. Celta de Vigo 20 24
10. Cádiz 20 24
11. Levante 19 23
12. Getafe 18 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 20 20
15. Eibar 20 20
16. Real Valladolid 20 20
17. Osasuna 20 19
18. Deportivo Alaves 20 18
19. Elche 18 17
20. Huesca 20 13