banner5

31.08.2020, 13:47

Kubbetü’s-Sahra: Yeni dinin yeni sanat teklifi

Oleg Grabar, Kubbetü’s-Sahra’nın neden yapıldığını sorarken, şu hususları göz önüne alır:

“İslam’ın günümüze kalmış en önemli anıtı olmak bir yana, büyük bir olasılıkla estetik yetkinlik kaygısıyla yapılmış ilk İslam anıtıdır. (...) Durumu karmaşıklaştıran bu yapının dünyanın kentleşmiş kesiminde en çeşitli ve en karşıt duygusal, siyasal ve inanca ilişkin bağlarının bir araya getirildiği bir kentinde, 1300 yıla yaklaşan kesintisiz bir tarihi olmasıdır.”

Grabar, kendi sorusunun cevabını, Kubbetü’s-Sahra’nın a)685-692 yıllarının tarihsel verilerine uygun olma üstünlüğü taşımasında, b)İsra Suresi’nin Mirac’ı haber veren ilk ayetinin yorumunda arar.

Ama her iki yol da onu şarkiyatçı körlüğünün eğlenceli dilini çoğaltmaktan başka bir yere götürmez. Örneğin, Hacer-i Muallaka konusuna Nebevi tarihteki sürekliliği ıskalayarak baktığı için, Kubbet’üs-Sahra’nın (aşağıda vereceğimiz ilahi bağ üzerinden) Taş’ın zarfı olarak yapıldığını da anlayamaz.

Kubbetü’s-Sahra’nın Hıristiyan martirionlarının ısrarlı bir kopyası olduğunu söyleyen, Robert Hillendbrand, mezkur soruya ilkin siyasi arkaplanda cevap arayarak, bu sayede Garabar’dan daha isabetli cevaplar verir.

İslam diyarındaki mimari başlangıçtan önce iktisadi yeniliği öne alan Hillendbrand, sikkelerin Hıristiyan içeriklerinden arındırıldığını belirterek, “...Tüm figürlü imgeler silinmiş ve yerlerini özünde İslami olan bir ikona, Kur’an epigrafisine bırakmışlardır. Milyonlarca basılan bu sikkelerde dinler arası rekabetler yeni ve daha görünür bir karakter kazandı. Bu sikkelerin yüzündeki tezyin edilmiş kelimelerde, Yeniden Doğuş ve Teslis gibi Hristiyan doktrinlerine açık bir saldırı görülür: ‘Allahtan başka tanrı yoktur; Muhammed Allah’ın peygamberidir. Allah’ın eşiti yoktur; O doğurmaz, doğrulmamıştır.’ Sikkenin propaganda potansiyelinin böyle bir yoğunlukta kullanıldığı dünya tarihinde pek az görülmüştür” dedikten sonra, Kubbetü’s-Sahra konusunda da şu ayrımlara dikkat çeker:

“Daha önce üzerinde Süleyman Tapınağı’nın bulunduğu platformun üzerine inşa edilmiştir ve Bizans mimarisinde hac amacıyla kullanılan anıtsal bir yapı tipini yeniden yorumlar. Merkezinde bulunan kaya, Arap putataparlığını, Yaradılış ve Son Hüküm anlatımlarını ve Muhammed’in Cennet’e Miracını çağrıştırır. 1545 ve 1552 yılları arasında dış mozaikler yerine çiniler koyulmuştur. (...) Hıristiyanlığın en kutsal kilisesi olan ve tıpkı Kubbetü’s-Sahra gibi bir kayanın üzerine yapılan kubbeli Kutsal Mezar Kilisesi ile bir rekabet vardır; iki kubbenin çapları arasındaki fark yalnızca bir santimetredir. Fakat kilise şehrin yerleşim dokusunun içine sıkışmıştır, buna karşın Kubbetü’s-Sahra, eşi bulunmaz derecede açık ve her yerden görünmesini sağlayan ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Benzer bir şekilde, özünde Bizans’a ait bir sanat biçimi olan duvar mozaikleri, binanın dışını ve içini süslemektedir ve bunlar günümüze ulaşabilmiş hiçbir Bizans yapısında görülmeyen ölçüde kullanılmıştır. Mücevherlerle süslü bitkiler, ağaçlar ve ayin kadehleri Müslüman zaferinin, Süleyman Tapınağı’nın ve Cennetin sembolleri olarak yorumlanmıştır. İslam mimarisindeki ilk epigrafik program buradadır ve Kur’an’dan, inananları yücelten ve –dönem sikkelerinde olduğu gibi– Teslis ve Yeniden Doğuş gibi Hıristiyan inanışlara karşı çıkan uzun alıntılar içerir.”

İslam sanat aklının oluşumuyla ilgili, iki İslam tarihçisinin bu ve benzeri yorumlarına karşı söylenilebilecek en doğru şey şudur:

İslam sanat aklı, öncelikle Musevi ve İsevi kutsal teriminin fevkinde bir tefekküre göre temellenmiştir. Kutsiyeti “el-Mukaddes” nitelemesiyle sadece Allah’a mahsus bilen Müslümanlar, Kubbetü’s-Sahra’yı, bereketli kılınmış beldede, Taş ile işaretlenmiş 144 dönümlük Kudüs haremine yapmışlardır.

Diğer bir söyleyişle mukaddes olan Kudüs hareminin alanıdır. Bu alan üzerine yapılan binalar ise, zaten tamamı mescit hükmünde olan bu yerdeki insan yapılarıdır.

Zira, İslam’da mekan ve zaman planlarındaki kutsiyet atfı (sanat aklına da doğrudan yansıdığı şekliyle), ancak zarf ilişkisiyle kaim olan soyut bir atıftır.

Bunları, nasip olursa Kadr Suresi üzerinden açacağız, şimdilik şu tespitimizi ileterek bu yazımızı noktalayalım:

Bereketli kılınmış beldede, özel bir yer tutan Kudüs haremi, yegane işareti olan Hacer-i Muallaka’nın da zarfıdır. Bu ikisinden başka, İslam açısından orada kutsiyet atfedilecek görünürde bir şey yoktur.

O halde, Kubbetü’s-Sahra’yı, İslam’ın sanat teklifi olarak değerli kılan nedir?

Yorumlar (0)
12°
açık
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 25 Ocak 2021
İmsak 06:46
Güneş 08:14
Öğle 13:21
İkindi 15:55
Akşam 18:19
Yatsı 19:42
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 20 44
2. Galatasaray 20 39
3. Fenerbahçe 19 39
4. Gaziantep FK 20 35
5. Trabzonspor 20 33
6. Hatayspor 20 32
7. Alanyaspor 19 31
8. Karagümrük 20 30
9. Malatyaspor 20 27
10. Antalyaspor 20 26
11. Göztepe 20 25
12. Rizespor 20 25
13. Sivasspor 19 24
14. Başakşehir 20 24
15. Konyaspor 20 23
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 20 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 20 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 18 38
2. Samsunspor 18 36
3. İstanbulspor 17 34
4. Altay 18 32
5. Adana Demirspor 18 31
6. Ankara Keçiörengücü 18 31
7. Bursaspor 18 30
8. Tuzlaspor 18 30
9. Altınordu 17 28
10. Bandırmaspor 18 27
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 18 20
13. Boluspor 18 19
14. Akhisar Bld.Spor 18 16
15. Menemen Belediyespor 17 16
16. Balıkesirspor 18 16
17. Ankaraspor 18 10
18. Eskişehirspor 18 4
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Aston Villa 17 29
9. Chelsea 19 29
10. Southampton 18 29
11. Arsenal 19 27
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Burnley 18 19
16. Newcastle 19 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 18 47
2. Real Madrid 19 40
3. Barcelona 19 37
4. Sevilla 19 36
5. Villarreal 20 34
6. Real Sociedad 20 31
7. Granada 20 28
8. Real Betis 20 27
9. Celta de Vigo 20 24
10. Cádiz 20 24
11. Levante 19 23
12. Getafe 18 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 20 20
15. Eibar 20 20
16. Real Valladolid 20 20
17. Osasuna 20 19
18. Deportivo Alaves 20 18
19. Elche 18 17
20. Huesca 20 13