banner5

banner29

Dili Geliştirmek Düşünceyi Geliştirmektir!

Dilin yapay müdahalelerle güdükleştirilmesine değinen Beşir Ayvazoğlu, düşüncenin ve kültürün gelişiminin dilin zenginleşmesine bağlı olduğunu, dilin zenginleşmesinin ise çaba ve merak gerektirdiğini hatırlatıyor.

Kültür Sanat 25.01.2018, 14:31 25.01.2018, 14:31
Dili Geliştirmek Düşünceyi Geliştirmektir!


Beşir Ayvazoğlu tarafından kaleme alınan ve bugün Karar gazetesinde “Siz de ‘Daral’ıyor, ‘Atar’lanıyor musunuz?” başlığıyla yayımlanan yazısı:

Son zamanlarda gençlerin dillerinde muhtemelen televizyon dizilerinden öğrenilen bazı yeni kelimeler geziniyor; mesela “daral geldi” diyorlar. Bu kelimeyi kullanırken yüzlerindeki ifadeden “Bunaldım!” demek istediklerini anlıyorum. Bir de “atarlanmak” lâfı var. TDK’nın Türkçe Sözlük’üne baktım, bulamadım. Ekşi Sözlük’te birisi “Artislik yapmak manasında kullanılan bir kelimedir. Ama normal artislikten farklı olarak bu boyundan büyük bir artisliktir,” diye açıklamış. Bir Kaniş’in boyuna bakmadan bir Pitbull’a havlaması gibi...

Eskiden olsa itiraz ederdim, nedir bu saçmalıklar diye… Artık dil mühendislerince dayatılmamış, kendiliğinden ortaya çıkan ve yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanan kelimelere itiraz etmenin faydasız olduğunu düşünüyorum. Gizli dillerin bile ortak dili beslediği bir gerçektir. Çeşitli argolarda kullanılan kelimeler zamanla herkesin kullandığı kelimeler haline gelerek sözlüklerde yerlerini alırlar.

***


Yeni kelimelere duyulan ihtiyaç, Türkçenin “daral”dığı anlamına gelmektedir. Devletin yıllarca TDK ve TRT gibi kurumları vasıtasıyla otoritesini acımasızca kullanarak müdahale ettiği Türkçenin bağışıklığı ciddi bir tahribata uğramış ve bünye her türlü tesire açık hale gelmiştir.

Olan olmuştur. Artık geri dönüş mümkün olmadığına göre, dilin hiç olmazsa, kendi vadisinde, kendi kanunlarına tabi olarak akmasını sağlamak gerekir. TDK’nın görevi budur, yabancı saydığı kelimelere kimsenin kullanmadığı tuhaf karşılıklar uydurmak değil. Bu kurumun Türkçeyi bütün zenginliğiyle kuşatacak bir sözlük bile hazırlayamadığı gerçeğine işaret ederek geçiyorum. Aradığımız birçok kelimeyi TDK’nın sözlüğünde değil, Ferit Devellioğlu, D. Mehmet Doğan, İlhan Ayverdi, Ahmet Topaloğlu, Yaşar Çağbayır gibi tek tek fertlerin hazırladıkları sözlüklerde bulabiliyoruz.

***


Hiç kimse, kelime hazinesi ne kadar zengin olursa olsun, bir dilin bütün kelimelerini bilemez. Çok iyi bilindiği zannedilen kelimeler için bile zaman zaman sözlüklere başvurmakta fayda vardır. Kelimelerin köklerini ve kullanılmaya başlandıkları tarihten bugüne kazandıkları anlamları, yani şecerelerini, sicillerini kurcalamaya başlarsanız büyülü bir dünyaya girdiğinizi hissedersiniz.

Bir milletin dünyaya nasıl baktığını, eşyayı nasıl yorumladığını, tarih boyunca hangi kültürlerle temas ettiğini, hangi hedeflerle yöneldiğini, hatta nasıl hayal kurduğunu diline nüfuz ederek anlamak mümkündür. Sözlükler sadece bir dilin söz varlığını tespit için değil, aynı zamanda “dil denen mucize”nin sırlarını gün ışığına çıkarmak için yazılır. Cemil Meriç’in “Kamus bir milletin hafızası, yani kendisi; heyecanıyla, hassasiyetiyle, şuuruyla. Kamusa uzanan el namusa uzanmıştır,” derken ne demek istediği, dil meseleleriyle biraz haşir neşir olduktan sonra daha iyi anlaşılmaktadır.

Bir insan günlük hayatını birkaç yüz kelimeyle idame ettirebilir. Fakat beşerî münasebetler gelişip karmaşık hâle geldikçe yeni kelimelere ihtiyaç duyulacaktır. Kelime öğrenmekten kaçınan bir insan düşünmüyor demektir. Esasen hayat bilmediğimiz kelimeleri öğrenmeye zorlar bizi; başkalarıyla temas etmek, okumak, düşünmek, kelime hazinemize zenginleştirme ihtiyacı yaratır; kelime öğrenmenin ve dile nüfuz etmenin en kestirme yolu sözlük kullanmaktır.

***


İyi öğretmen, öğrencilerine sözlük kullanma alışkanlığını kazandıran öğretmendir. Lise yıllarında bir hocamın etimoloji bilgisi merakımı tahrik etmişti; yeri geldikçe bazı kelimelerin hangi kökten geldiklerini ve zamanla nasıl değişime uğradıklarını anlatan bu hocamın büyük bir zevkle dinlediğim analizleri son derece zihin açıcıydı. Mesela “merdiven” kelimesinin Farsça “nerdüban”ın Türkçeleşmiş şekli olduğunu ilk defa ondan duyduğumu hatırlıyorum. Ferit Devellioğlu’nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat’ını da galiba o tavsiye etmişti.

Son yıllarda ilk ve orta öğretim kurumlarında öğretmenlerin bu konuda zaaf gösterdiklerini zannediyorum. Çünkü bazı gençler nedense bilmedikleri kelimeler kullanıldığında merak edip öğrenmek yerine tuhaf bir tepki gösteriyorlar. Bu tehlikeli davranışın ne kadar yaygın olduğunu tanıdığınız öğretmenlere bu konudaki düşüncelerini sorarak öğrenebilirsiniz. Öğretmenlerin de pek masum oldukları söylenemez; çünkü öğrencilerine fazla kelimeden zarar gelmeyeceğini öğretmiyorlar. Daha kötüsü, kelime düşmanlığı yapanlar var; bazıları eski, bazıları yeni kelimelerin kullanılmasını yasaklıyorlar.

***


Artık bütün gençlerin dizüstü bilgisayarları, yanlarında taşıyabildikleri akıllı telefon ve tabletleri var. Bu aletler vasıtasıyla internetteki sözlüklere başvurabilirler, ama basılı sözlüklere bakmak, hem aranan kelimenin diğer anlamlarını, mecazi olarak hangi anlama geldiklerini, cümle içinde nasıl kullanıldıklarını, deyimleri vb. öğrettiği gibi, bakılan sayfalardaki diğer kelimelerin görülmesini de sağlar.

Sadece bilmediğimiz kelimeler için değil, anlamını bildiğimizi zannettiğimiz kelimeler için de sözlüklere başvurmakta fayda vardır. Ama ben mevcut sözlüklerde “daral” ve “atarlanmak” kelimelerini bulamadım. Günahı TDK’nın boynuna.


Yorumlar (0)
-1
parçalı az bulutlu
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 19 Ocak 2021
İmsak 06:48
Güneş 08:18
Öğle 13:20
İkindi 15:49
Akşam 18:12
Yatsı 19:36
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 18 38
2. Fenerbahçe 18 38
3. Gaziantep FK 18 34
4. Galatasaray 18 33
5. Hatayspor 18 31
6. Alanyaspor 18 30
7. Karagümrük 18 27
8. Trabzonspor 18 27
9. Antalyaspor 19 25
10. Malatyaspor 18 24
11. Sivasspor 18 23
12. Başakşehir 18 23
13. Konyaspor 18 22
14. Göztepe 18 22
15. Kasımpaşa 18 22
16. Rizespor 18 21
17. Gençlerbirliği 18 19
18. Kayserispor 18 16
19. Erzurumspor 19 16
20. Ankaragücü 18 15
21. Denizlispor 18 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 18 37
2. Man City 17 35
3. Leicester City 18 35
4. Liverpool 18 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. Chelsea 18 29
8. Southampton 18 29
9. West Ham 18 29
10. Arsenal 19 27
11. Aston Villa 15 26
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 18 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 17 12
19. West Bromwich 18 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 18 32
5. Real Sociedad 19 30
6. Sevilla 17 30
7. Granada 18 27
8. Celta de Vigo 18 23
9. Cádiz 18 23
10. Real Betis 18 23
11. Levante 17 21
12. Athletic Bilbao 18 21
13. Getafe 17 20
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Deportivo Alaves 18 18
17. Real Valladolid 18 18
18. Elche 16 16
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 18 12