banner5

18.11.2018, 15:37

Sanat nazariyatı için yorucu okumalara talip olmak gerekir

Gelenek sanat ortamlarında sonu gelmez bir talep olarak konuşula gelen nazariyat ihtiyacının, bu sanatları asıllarına has olarak anlama ve anlatma arzusundan çok, modern sanat nazariyatıyla rekabet etme arzusundan kaynaklandığı aşikardır.

Dolayısıyla, söz konusu arzunun, herşeyden önce kendi zemininden kaymış olmasındandır ki, bu şekliyle esas alınması veya itibar görmesi halinde, ortaya konulabilecek nazariyat da zaten yanlış bir zeminde tesis edilmiş olunacaktır.

Zira, modern ile geleneksel sanat nazariyatlarında sanatkara yüklenen roldeki ayrım başta gelmek üzere, yaratım ve tekrarlama anlayışlarından kaynaklanan kapatılması nerdeyse imkansız olan farklılıklar, ya zoraki bir sentezle geçici olarak halledilmeye çalışılacak, ya da bunlardan birinin inkarıyla, hangisi öne çıkarılacaksa ona mahsus bir güzelleme yapılması yoluna gidilecektir.

Bu durumda, bir nazarıyata ulaşma arzusunda samimi olan geleneksel sanat sanatçılarının modern bilimlerle, İslami ilimler arasındaki kategorik farkları bilerek, gerek sanat gerekse yaşayışta hâl esasında tümlenen nazar(iyat)ı ve pratiği birlikte kavramaya çalışmaları çok daha isabetli olacaktır.

Bunun yolu ise, başta hâl ilmi olan tasavvuf ile metafiziğe dair metinlerin sanat/çı gözüyle okunmasından ve dolayısıyla adeta ummandan inci çıkartırcasına bir zahmete talip olunmasından geçecektir.

Bu bahiste tasavvuftan sıkça bahsettiğimi hatırlayarak, ilgili örneğimi Ebu’l-Hasan el-Âmiri’nin Kitâbü’l-Emed Ale’l-Ebed (Sonsuzluk Peşinde adıyla çev.: Yakup Kara, TÜYEK Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2013) adlı metafizik kitabından vermek istiyorum.

El-Âmiri, “nefsin bedenden ayrıldıktan sonraki durumunu araştırmak amacıyla kaleme” aldığı bu eserde, “metafizik meselerin geometri ilkeleriyle açıklanışı” babında şunları söylemektedir:

“Geometri meseleri hakkında eğitim görüp daha sonra metafizik ilimleri elde eden her insan, geometrinin temel prensiplerini, metafizik meseleri izah (takrîr) etmede kullanır. O, geometrinin bütün temel prensiplerinin, Allah (cc.)’ın yaratmasının büyüklüğünü ve Allah’ın süflî ve ulvî âleme nüfuz etmiş olan kudretini salih kullarına gösteren alametler ve deliller olduğunu iddia eder ve şöyle der:

Eğer bölünme (tecezzî) ile nitelenemeyen, fakat gücü bütünde (fi’l-küllî) etkili olan ve hiçbir şeyde gâip olmayan bir zâtı idrak etmek istersen, noktayı hayal et. Nitekim nokta, bölünme kabul etmez, âlemdeki cisimlerin her yerinde bulunur ve gücü, dünyanın her yerinde geçerlidir. Çünkü âlemin ayakta durması (sebât) tamamen ona, yani âlemin merkezi olan noktaya bağlıdır. Zira bilinmektedir ki nokta, Allah (cc.)’ın takdiriyle dünyadaki bütün cisimlerin sürekliliğini koruyan bir şey makamındadır. Yani Allah’u Teâlâ, yaratmasıyla feleğin hareketinin devam etmesi için noktaları koruyucu olarak ikame etmiştir.

Eğer geniş bir zaman dilimine yayılmaksızın, kulun Mevlâ’sı ile olan ani irtibatının nasıl olduğunu; yine geniş bir zaman dilimine yayılmaksızın, Mevlâ’nın kula ani bakışı (nazar) irtibatının nasıl olduğunu ve hiçbir zeval ve sapma olmaksızın, Mevlâ ile kulun aralarındaki bağlantının (vuslat) sağlamlığını idrak etmek istersen düz bir çizgiyi hayal et. Nitekim düz bir çizgi tek bir sûrete sahiptir ve onun uzaması düz bir tarzda olmaktadır. Düz çizginin hareketine asla bir kopukluk (inkıt’) ârız olmamaktadır. Aksine düz çigide hareket bulunduğu zaman bu, sabit bir şekilde, yani başında, sonunda, ortasında devam eder. Allah’ı tesbih ve zikretmeler bu şekilde cereyan etmektedir. (...)

Eğer herkese verilmiş, gerçek mertebeye erişilebilir, sağlıklı gözler için aşikar, salih dualar ve mukaddes tesbihler ile ilişkili, birincil olanlardan ikincil olanlara yani rûhânî varlıklardan cismânî varlıklara kadar, hepsinden yardım elde etmeye bitişik –ki bu, âlemin her tarafına yayılmış olan rahmettir- fazileti idrak etmek istersen düzlemi hayal et. Nitekim düzlem, karşılaşma ve dokunmaya açık, şekil ve sûret vermeye konu olabilen, bölmeye (tafsîl) ve sınırlandırmaya (tahdîd) elveren, kendisini çevreleyen sınır ile ilişkili, birinci miktar ile son miktar, yani uzunluk ve derinlik arasında bulunandır. Kendi başına kâim olan miktar –ki bu, cisimdir- bunda son bulmaktadır.

Eğer tam cömertliğe, yüce bir inayete, gerçek bir paylaştırmaya –yani hak etme (istihkak) ilkesine göre taksim edilmiş ihsana, adalet ve eşitliğe delalet eden bakışa (nazar), eşyanın, mertebelerine göre elde edilmesi için ilim yerine kâim olan hikmete ve künhüne vâkıf olunmayacak erdemli siyasete vâkıf olmak istersen o halde, cismi hayal et.”

Örneğimi neden geometriden verdiğime gelince: Hans Belting’in kelimeleriyle, Batı sanatındaki geometri tasarı geometridir. İslam sanatlarındaki geometri ise saf geometridir. İki zihniyet arasındaki fark ise, mekan ve bakış farkına dayanır.

Yorumlar (0)
9
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 21 Ocak 2021
İmsak 06:48
Güneş 08:17
Öğle 13:20
İkindi 15:51
Akşam 18:14
Yatsı 19:38
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 19 41
2. Fenerbahçe 18 38
3. Galatasaray 19 36
4. Gaziantep FK 19 34
5. Alanyaspor 19 31
6. Hatayspor 19 31
7. Trabzonspor 19 30
8. Karagümrük 19 27
9. Malatyaspor 19 27
10. Göztepe 19 25
11. Antalyaspor 19 25
12. Rizespor 19 24
13. Sivasspor 18 23
14. Başakşehir 19 23
15. Konyaspor 19 22
16. Kasımpaşa 18 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 19 19
19. Erzurumspor 20 17
20. Ankaragücü 18 15
21. Denizlispor 19 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 18 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Chelsea 19 29
9. Southampton 18 29
10. Arsenal 19 27
11. Aston Villa 16 26
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 18 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 19 33
5. Sevilla 18 33
6. Real Sociedad 19 30
7. Granada 19 28
8. Real Betis 19 26
9. Cádiz 19 24
10. Getafe 18 23
11. Celta de Vigo 19 23
12. Levante 18 22
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Real Valladolid 19 19
17. Deportivo Alaves 19 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 19 12