banner5

01.03.2019, 10:33

Sanat üzerine birkaç soru ve cevap

Sanatı kastederek, “Görüş” der Heinrich Wölfflin, “hep aynı kalan bir ayna olmayıp, kendine özgü iç tarihi bulunan ve pek çok gelişme evresini geride bırakmış canlı bir kavrama gücüdür.” Zira, yine onun kelimeleriyle dilin kendisi, dilbilgisi ve söz dizimi; sanatın maddi malzemesi, formu, eser algısı.. belli zaman dilimleriyle mukayyet olarak sürekli değişmektedir.

Belirtilen manada, Müslümanların ve Batılıların sanata mahsus anlayışları büyük oranda benzerlik taşır.

Müslümanların sanat anlayışı, Batılılarınkinden şu noktada farklılaşır: Sanat, ledünnî bilgi, feyz, feth, ilham, sezgi, ilahi müjde, ihsan, tecelli, telvin, vecd, ihtira’ ve ibda’.. ilişkisi bakımından hiçbir değişikliğe uğramaksızın, yukarıda zikrettiğimiz manadaki değişmeler nedeniyle ancak değişir. Diğer bir ifadeyle, Allah’ın sanatkar kulu üzerindeki hükmü bakidir ve bunu gözetmeyen kulun sanatı Müslüman (tanımsal çerçeveyi biraz genişletelim: Muvahhid) sanatı olamaz.

O halde, bir Müslüman sanatkar için, sanat konusu şu anlayışta karar kılar: Allah’ı doğru bilme gayretinde aslolan, öncelikle kulun kendisini bilmesidir ki, sanat bu bilmeye mahsus en yetkin imkanlardan birisidir.

Hal böyle olunca özgürlük, yaratıcılık, biriciklik vb. modern sanat terimlerini de zikredilen anlayış içinde düşünmek ve anlamak gerekir. Bunun İslamî nazariyatla şekillenmesinde ise ilahiyatçılar, kelamcılar önceliklidir. Ne var ki, bizdeki bu meslek grupları, zamanlarını Spinozacılık oynamaya hasrettiklerinden, Müslüman sanatının nazariyatına dair cümle kurmaktan acizdirler.

Bundandır ki, geçmişteki alimlerin, irfan sahiplerinin erişebildiğimiz görüşlerini, bugünün sanatla ilgili sorularına verilecek cevaplarda ilk çıkış noktası olarak paylaşmak ihtiyacındayız. Bu bağlamda geçmişteki yazılarımızda da görüşlerine sıkça atıfta bulunduğumuz İbnü’l-Arabî ile mezkur yürüyüşümüzü südürmek istiyoruz:

Soru: Sanatın sıhhati (sahihliği) neye göre belirlenir?

Cevap: “İş bilgi ve amelle sınırlıdır. Amel ise iki kısma ayrılır: Duyusal ve kalp amelleri. Bilgi ise iki kısımdır: Aklî ve şerî bilgi. Her kısım verilişinde, Allah katında belirlenmiş bir teraziye dayanır. Yükümlü kuldan istenilen ise, adaletle teraziyi kullanması, haddi aşmaması ve hile yapmamasıdır.” (Fütûhât-ı Mekkiyye, çev.: Ekrem Demirli, Litera Yayınları, 10/345)

Soru: Sanat, suret, sanatçı, Yaratıcı ve yaratıcılık ilişkisi nasıl kurulabilir?

Cevap: “Sanat, sanatçısından ancak kendisi hakkındaki bilginin suretini isteyebilir, yoksa zatının suretini değil. Sen Yaratanın sanatısın! Öyleyse senin suretin, O’nun sana dair bilgisiyle örtüşür. (...) Bilmelisin ki, Rabbin karşısında nefsini hangi teraziyle tartarsan tart –ki nefsin nedeniyle gurura kapılmamalısın–, sen altın tartan demir madeni sayılırsın.” (Age. 10/350)

Soru: Sanatçının önemi nedir?

Cevap: “Bilmelisin ki, her bir zamanda bütün mertebelerde gözüken bir kişinin bulunması zorunludur. Bu durum, sanat erbabı ve bütün bilimler için de böyledir.” (Age. 11/52)

Soru: Sanatçının ilham vb. şeylerle ilişkisi nasıldır?

Cevap: “Kalbe ulaştırılması emredilen bir takım şeyler aktarılır. Kalp ise o esnada yaratıkların bilmediği ilahî hikmet nedeniyle, aktarılan şeyleri bilemez. Bu nedenle kendisine aktarılan şey nedeniyle yazan her şahıs, hakkında konuştuğu bahsin bilgisine tam olarak hakim olamaz. Bu nedenle de kendisine aktarılmış şeye göre sıradan –duyan kişinin bilgisi bakımından– başka konuyu da o bahse katar. Fakat bize göre kattığı şey de kesinlikle o konuyla ilgilidir. Fakat bunun böyle olduğunu bir şekilde bizden başka kimse bilemez. Bu durum, ayaklarındaki topallık nedeniyle biraraya gelip uzlaşan güvercin ile karganın durumuna benzer.” (Age., 1/160)

Soru: Hristiyan bir sanatçı temsile / tasvire ihtiyaç duyarken, Müslüman sanatçı bunları neden reddeder?

Cevap: “İsevîler (...) Onların esasları (misal) yolundan soyutlamanın tevhididir. İsa, bir erkek ve bir kadından meydana gelmemiş, ruhun beşer suretinde görünmesinden meydana gelmiştir. Bu nedenle Meryem oğlu İsa ümmetinde, diğer ümmetlerden farklı olarak, sureti benimsemek bulunmuştur. Onlar kiliselerinde müsül (ikonlar, suretler) suretlendirmiş, onlara yönelerek ibadet etmişlerdir. Çünkü peygamberlerinin aslı bir ‘suretlenme’ idi. Böylece bu hakikat, günümüze değin ümmetine nüfuz etmiştir. Muhmmedî şeriat geldiğinde ise, suretleri yasaklamıştır. Hz. Peygamber, Hz. İsa’nın hakikatini içerdiği gibi, şeriatı da onun şeriatını barındırıyordu. Bu nedenle bize ‘Alah’ı görürcesine ibadet etmeyi’ (ihsan’ı) emredip, Allah’ı bizim için hayale sokmuştur. İşte tasvirin anlamı budur. Şu var ki Muhammedî şeriat bu ümmete Allah’ı algılanabilir bir surette tasvir etmeyi yasaklamıştır.” (Age., 2/187-188)

İbnü’l-Arabî’nin kendi tefekküründen yararlanacaklar için belirlediği kimi esaslardan şu ikisini burada zikretmeliyiz: 1-Yaygıya otur ama yayılma! 2-Naklet ama yağmalama!

İnşallah, bu iki esasa riayet ederek, onun sanat konusundaki görüşlerine zaman zaman sorularımız eşliğinde (ve gerektiğinde şerhine de cüret ederek) döneceğiz.

Yorumlar (0)
11°
hafif yağmur
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 24 Ocak 2021
İmsak 06:46
Güneş 08:15
Öğle 13:21
İkindi 15:54
Akşam 18:18
Yatsı 19:41
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 19 41
2. Fenerbahçe 19 39
3. Galatasaray 19 36
4. Gaziantep FK 19 34
5. Trabzonspor 20 33
6. Alanyaspor 19 31
7. Hatayspor 19 31
8. Karagümrük 19 27
9. Malatyaspor 19 27
10. Göztepe 19 25
11. Antalyaspor 19 25
12. Rizespor 20 25
13. Sivasspor 19 24
14. Başakşehir 20 24
15. Konyaspor 19 22
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 20 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 19 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 18 31
6. Bursaspor 18 30
7. Tuzlaspor 17 30
8. Ankara Keçiörengücü 17 28
9. Altınordu 17 28
10. Bandırmaspor 18 27
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 18 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 18 10
18. Eskişehirspor 18 4
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Aston Villa 17 29
9. Chelsea 19 29
10. Southampton 18 29
11. Arsenal 19 27
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Burnley 18 19
16. Newcastle 19 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 17 44
2. Real Madrid 19 40
3. Sevilla 19 36
4. Barcelona 18 34
5. Villarreal 20 34
6. Real Sociedad 20 31
7. Granada 19 28
8. Real Betis 20 27
9. Cádiz 20 24
10. Levante 19 23
11. Getafe 18 23
12. Celta de Vigo 19 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 19 20
15. Real Valladolid 20 20
16. Eibar 19 19
17. Deportivo Alaves 20 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 19 16
20. Huesca 20 13