banner5

09.12.2020, 17:00

Sanat ve zikir

Kubbetü’s-Sahra’daki tezhibin, geometrik uygulamaların İslam sanatlarının ilk programı olduğunu, bundaki ilk hareket noktasının ise Kur’an’da zikredilen meyve ve bitkilere, cennet tasvirlerine ve mikro-kozmos insanın akıl, ilâhî bilgi, ilham yoluyla aklının ve görüşünün yöneldiği makro-kozmosa isnat ettiğini söylemeli, söylemişsek bile bunu ilgili her bahiste yeniden söylemeliyiz. Çünkü bunlar İslam sanatının idraki / oluşumu esasında ikincil değil aslî şeylerdir.

Nitekim Oryantalistler, mezkur ilk programda Bizans etkisinden söz ederek, İslam sanatlarının tümüne yönelik pejoratif dili de tam buradan kurmakla kalmazlar, mezkur etkiyi pekiştirme tahtında orada kıyamet ve haşredilmenin imgesi olarak kullanılan sur boynuzunu, cennetteki –iaklı örtmeyen– leziz içkilerin imgesi olarak kullanılan kadehleri savaş ve zaferle ilişkilendirerek, muhataplarını Romalıların zafer kutlamalarındaki şaraba düşkünlüklerinin etkisine çekerler.

Bu türden bir eşitlemedeki asıl maksat ise, salt İslam’a mahsus bir idrakin olmadığını ihsas ettirmek suretiyle, İslam’ın tanrısının ve kitabının farkını insanlığın sanat kültürü içinde massetmektir.

Oysa ki, Kubbetü’s-Sahra’ya işlenen ayetlerden, surelerden hemen anlaşılacağı üzere, buradaki ilk program, aynı zamanda İslam’ın diğer inançlara farkını hat ve tezyinat ile ibadet mahallindeki yapısal örgütlenmeden ve dolayısıyla sanat üzerinden de beyan eden bir programdır.

Önceki yazımızda, Rahman suresinin okumasıyla başladığımız mezkur fark esasındaki bu beyanın, “Allah’ın boyasına bak (vaftiz suyunun boyanışı da n’olacak?): Kim, Allah’dan daha güzel boya vurabilir ki? İşte biz O’na ibadet edenleriz” mealindeki ayetle (Bakara 2:138) ve “İnsanlardan öyle kimse vardır ki, onun (bu) dünya hayatına aid sözü hoşuna gider ve o, kalbinde olana Allah’ı şahid getirir. Halbuki o, düşmanların en yamanıdır” mealindeki ayette (Bakara 2:204) dünya hayatına aid söz ibaresini işarî tarzla sanatlılık ya da doğrudan sanat şeklinde okuduğumuzda ritüelin bizzat kendisinden başlatılabileceğini görürüz.

Bu manada Rahman suresini sanat merkezli okuduğumuzda, Müslüman sanatçının ve sanatının hadlerini diğerlerininkine göre farklı kılan beyana ihatalı şekilde gireriz.

İbnü’l-Arabî’ye göre, “Hatırlanan şey, ilk bilgiye benzeyen yeni bir bilgidir. Yenilenme unutulanın hatırlanmasının verdiği açıklıkta gerçekleşir.” Rahman suresindeki ilâhî uyarılar ve vaadler, her şeyden önce bir hatırlatmadır. Hz. Adem’den beri var olan bu uyarılar ve vaadler, Yahudiler ve Hıristiyanlar tarafından unutturulduğu ya da tahrif edildiği içindir ki, Rabbimiz evveldeki bilgimizi bize Kur’an’la yeniden hatırlatmıştır. Bu hatırlatmada öne çekilen hususlardan biri “Fanidir her kim var ise yeryüzünde. Celal ve ikram sahibi Rabbinin zatı bakidir sadece”; “Senin, o ‘celal ve ikram sahibi’ Rabbinin adı ne kadar yüceymiş (bak da gör işte)”; “Secde eder bitkiler, ağaçlar...” mealindeki ayetlerde kurulan ilâh-melûh alakasıdır.

İbnü’l-Arabi’nin, İseviler’den bahisle “Onların esasları, (misal) yolunda soyutlamanın tevhididir. Çünkü Hz. İsa bir erkek insandan meydana gelmemiş, (bir kadından) ruhun beşer suretinde görünmesiyle meydana gelmiştir. Bu nedenle Meryem oğlu İsa ümmetinde, diğer ümmetlerden farklı olarak, sureti benimsemek bulunmuştur. Onlar, kiliselerinde müsül (ikonlar, suretler) suretlendirmiş, onlara yönelerek ibadet etmişlerdir. Çünkü peygamberlerinin aslı, bir ‘suretlenme’ idi. Böylece bu hakikat, günümüze değin ümmetine nüfuz etmiştir. Muhammedî şeriat geldiğinde ise, suretleri yasaklamıştır. Hz. Peygamber, Hz. İsa’nın hakikatini içerdiği gibi şeriatı da onun (tahrife uğramamış) şeriatını barındırıyordu. Bu nedenle bize ‘Allah’ı görürcesine ibadet etmeyi’ emredip, Allah’ı bizim için hayale sokmuştur. İşte tasvirin anlamı budur. Şu var ki, Muhammedî şeriat, bu ümmete Allah’ı algılanabilir bir suretle tasvir etmeyi yasaklamıştır.” şeklindeki değerlendirmesini “Secde eder bitkiler, ağaçlar...” mealindeki ayetle birlikte okuduğumuzda, ilâh-melûh ilişkisindeki farkımızı ihsan esaslı olarak, bitki ve ağaçlardan hareketle varlığın tümüyle irtibatımıza yayarız: “Göklerde ve yerde ne varsa Allâh’ı tesbîh (ve tenzîh) etmektedir. O, (mülkünde) gâlib-i mutlak, (sun’unda) sâhib-i hikmettir.” (Hud 57:1)

Bu durumda, Kubbetü’s-Sahra’nın tezyin ve tezhibindeki tezekkür (hatırlama) insanın unuttuğu ya da hakkında gaflete düştüğü şeye döner:

Zakirleri zikrettikleri şey nedeniyle zikretmek!

Yorumlar (0)
13°
hafif yağmur
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 25 Ocak 2021
İmsak 06:46
Güneş 08:14
Öğle 13:21
İkindi 15:55
Akşam 18:19
Yatsı 19:42
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 20 44
2. Galatasaray 20 39
3. Fenerbahçe 19 39
4. Gaziantep FK 20 35
5. Trabzonspor 20 33
6. Hatayspor 20 32
7. Alanyaspor 19 31
8. Karagümrük 20 30
9. Malatyaspor 20 27
10. Antalyaspor 20 26
11. Göztepe 20 25
12. Rizespor 20 25
13. Sivasspor 19 24
14. Başakşehir 20 24
15. Konyaspor 20 23
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 20 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 20 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 18 38
2. Samsunspor 18 36
3. İstanbulspor 17 34
4. Altay 18 32
5. Adana Demirspor 18 31
6. Ankara Keçiörengücü 18 31
7. Bursaspor 18 30
8. Tuzlaspor 18 30
9. Altınordu 17 28
10. Bandırmaspor 18 27
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 18 20
13. Boluspor 18 19
14. Akhisar Bld.Spor 18 16
15. Menemen Belediyespor 17 16
16. Balıkesirspor 18 16
17. Ankaraspor 18 10
18. Eskişehirspor 18 4
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Aston Villa 17 29
9. Chelsea 19 29
10. Southampton 18 29
11. Arsenal 19 27
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Burnley 18 19
16. Newcastle 19 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 18 47
2. Real Madrid 19 40
3. Barcelona 19 37
4. Sevilla 19 36
5. Villarreal 20 34
6. Real Sociedad 20 31
7. Granada 20 28
8. Real Betis 20 27
9. Celta de Vigo 20 24
10. Cádiz 20 24
11. Levante 19 23
12. Getafe 18 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 20 20
15. Eibar 20 20
16. Real Valladolid 20 20
17. Osasuna 20 19
18. Deportivo Alaves 20 18
19. Elche 18 17
20. Huesca 20 13