banner5

26.08.2020, 12:06

Sanatta şirk problemi nasıl aşılmıştır?

Tasavvuf ve sanat ilişkisi konusunda son olarak, tasavvuftaki itidal ile sanattaki infial esasından ve metafizik bağ yönünden ortaya çıkan çelişkiler söz konusuyken, bir de terbiye planında sanat çabasını tasavvufa dahil etmek, sanat verimlerine / eserlerine kutsiyet atfetmeyi gerektirmez ve bu da önümüze her şeyden önce bir şirk sorunu olarak çıkmaz mı, diye sormuştuk.

Bu sorunun cevabı, tasavvuf anlayışındaki farklılıklara göre kimi değişiklikler gösterse de, asıl Muhammedi tasavvuf açısından nettir.

Sorudaki vurgu, şeriat ile tasavvuf arasında şirke dair olası bir ayrıma değil (ki böyle bir şey zaten muhaldir), sanat eserinin kutsallaştırılma ihtimalinedir.

Son tahlilde bir kâmil insan olma arayışı olarak tasavvuf, hâl ilmi olması bakımından, doğrudan değil ancak ferdi ilişkiler yönünden surete girer ki, bu suret de zaten bizim kastettiğimiz eser suretiyle bir tutulamaz.

Bu bakımdan sorudaki şirke esas eser / suret, doğrudan putlaştırılma potansiyeli bulunan surettir ki, bu manada tasavvufun, bir eserin en yaygın putlaştırma araçlarından biri olan kutsallaştırmadaki muhtemel etkisi mezkur soruya taşınmış olmaktadır.

Kur’an’da, vahiy ile şiirin arasında kapatılamaz bir mesafenin oluşturulduğunu da hatırlatarak, İslam sanat aklının oluşumunda, sanat eserinin ne’liğine mahsus bir yapılandırmanın gerek düşünce gerekse form planında öncelikli olduğunu söylemek durumdayız. Ki, bu öncelikte şirke düşmemenin / şirkten korunmanın belirleyici olduğu da aşikardır.

Şöyle ki:

“De ki, ‘Size amel yönünden en fazla zarara uğrayanları bildirelim mi?’ Onlar, kendilerinin güzel iş yaptıklarını (yuhsinune sun’an) zannettikleri halde, dünya hayatındaki çalışmaları boşa giden kimselerdir. Onlar, Rablerinin ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkar eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir; artık onlar için kıyamet gününde bir terazi kurmayız.” (Kehf, 18:103-105) mealindeki ayetlerde güzel iş nitelemesiyle, sanat kelimelerinin birlikte kullanılması, İslam sanat aklı açısında bağlayıcıdır.

Hemen belirtelim ki, Zemahşerî’nin Keşşâf Tefsiri’nde, “çalışmaları boşa gidenler” olarak, Ruhban sınıfının, Ehl-i Kitap’ın, Harûrî Hâricîler’in zikredilmeleri ama ayette yer alışına rağmen sanat ehlinin zikredilmemesi, sanat kelimesinin o zamanki içeriğiyle ve işleviyle ilgilidir. Diğer bir söyleyişle sanat henüz müstakil bir iş, sanatçı özel bir iş-çi olmadığı için ilgili tefsirlerde doğal olarak yer almaz.

Nitekim bizim zamanımıza daha yakın olarak yaşayan İbn Acîbe (v. 1809), Bahrü’l-Medîd’inde ilgili ayetleri tefsir ederken riyakarları, gösteriş için ibadet edenleri, keramete ulaşmak ve elinden harika işlerin gerçekleşmesi için ibadette bulunanları; bâtınî hakikatlerden perdelendiklerinden zahirede takılıp kalanları ve kalp ilminden gafil olanları mezkur nitelemeye dahil ederek, bunda kavme, zamana ve şartlara bağlı olarak kimi değişmelerin olabileceğini de belirtmektedir:

“Bazen bir iş, bir kavme göre ibadet olur, diğer kavme göre o, bir tembellik ve fuzuli işle uğraşmak sayılır. Salih insanlara göre iyilik olan öyle işler vardır ki mukarrebîn makamındaki ariflere göre onlar kötülük sayılır. Bunu sadece, azalarla ibadet halinden kalp ve sırla ibadet haline yükselen kimseler anlar. Hayırlı işlerde muvaffak olmak sadece yüce Allah’ın yardımıyla mümkündür.”

İbn Acîbe’nin bu yorumları bize, İslam aklı içinde sanatçıların yerlerinin ve hadlerinin belirlenmesi cihetinden cesaret vermektedir. Buna göre, sanatçıların “çalışmaları boşa gidenler”den olmamaları; kıyamet gününde teraziye bile konu edilmeyecek iş ortaya koymamaları asıldır ki, İslam sanat aklı yukarıda zikrettiğimiz şekliyle bu hassasiyeti ayet üzerinden elde etmekle kalmamış, uygulama esaslarını da bir ilk örnek üzerinden tayin etmiştir.

İlk örnekten kastımız: Kudüs’teki Kubbetü’s-Sahra’dır.

Kubbetü’s-Sahra, Hz. Peygamber’in vefatından altı yıl gibi bir süre sonra Kudüs’ü teslim alan Hz. Ömer’in emri üzerine, 692 yılında Müslümanların en görkemli ilk mescidi olarak inşa edilmiştir.

Kubbetü’s-Sahra’nın İslam sanat aklı açısından önemini, kendi zamanının şarkiyatçı şartlanması içinde anlamaya çalışan Oleg Grabar’in “Neden, 692 yılında Kudüs kentinin Herodes döneminden kalma görkemli yapay terasının biraz kuzeyinde, bir yuvarlak merkezden uzanan iki sekizgen gezinti mekanından oluşan bir yapı kurulmuştur?” sorusundan hareketle düşünmek bile bize yeterli gelecektir.

Zira konumuz esasında kutsallaştırma sorunu, kutsal mabet terimlerine bitişiktir.

Yorumlar (0)
14°
açık
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 23 Ocak 2021
İmsak 06:47
Güneş 08:15
Öğle 13:21
İkindi 15:53
Akşam 18:16
Yatsı 19:40
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 19 41
2. Fenerbahçe 19 39
3. Galatasaray 19 36
4. Gaziantep FK 19 34
5. Trabzonspor 20 33
6. Alanyaspor 19 31
7. Hatayspor 19 31
8. Karagümrük 19 27
9. Malatyaspor 19 27
10. Göztepe 19 25
11. Antalyaspor 19 25
12. Sivasspor 19 24
13. Rizespor 19 24
14. Başakşehir 19 23
15. Konyaspor 19 22
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 20 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 19 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 18 27
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 18 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 18 10
18. Eskişehirspor 18 4
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Chelsea 19 29
9. Southampton 18 29
10. Arsenal 19 27
11. Aston Villa 16 26
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 18 19
16. Burnley 18 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 17 44
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 20 34
5. Sevilla 18 33
6. Real Sociedad 19 30
7. Granada 19 28
8. Real Betis 19 26
9. Cádiz 19 24
10. Levante 19 23
11. Getafe 18 23
12. Celta de Vigo 19 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 19 20
15. Real Valladolid 20 20
16. Eibar 19 19
17. Deportivo Alaves 19 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 19 16
20. Huesca 20 13