banner5

19.03.2019, 12:29

Tasavvufu dönemlendirme sorunu

Geçtiğimiz cumartes günü, Klasik Düşünce Okulu’nda (KDO) yürütülen normal ders programlarının ve oturumların dışında, daha özel nitelikte bir çalıştaya katıldım.

“Daha özel nitelikte” deyişimin nedeni, sadece uzmanların ve birinci dereceden ilgililerin katıldığı bir toplantı olmasındandır; nitekim, Ekrem Demirli’nin, Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları dergisinin 2. sayısında (2016) yayımlanan, “Tasavvuf Araştırmalarında Dönemlendirme Sorunu: Din Bilimleri ile Metafizik Arasında Tasavvufun İlim Olma Mücadelesi” başlıklı makalesinin merkeze alınarak, tasavvuf tarihine mahsus sorunların masaya yatırılması hedeflenmişti.

Ercan Alkan, Hacı Bayram Başer ile aynı zamanda moderatörlüğü de üstlenen Semih Ceyhan’ın KDO adına organize ettikleri toplantıya, onlarla birlikte Uludağ, Marmara, Erzincan, Yalova, Kocaeli, Çanakkale, Ankara Hacı Bayram, Trakya ve İstanbul üniversitelerinden şu akademisyenler katıldı: Abdullah Kartal, Abdurrezzak Tek, Adalet Çakır, Derya Baş, Ertuğrul İsmail Ökten, Fatih Bayram, Feyza Güler, Halil Baltacı, Mahmud Esad Erkaya, M. Nedim Tan, M. Tayyip Durceylan, Muhammed Bedirhan, Necdet Yılmaz, Nurullah Koltaş, Osman Sacid Arı, Sultan Adanır Salihoğlu ve Zeynep Şeyma Özkan.

Benim gibi dinleyici olarak katılan bir grup lisansüstü öğrenciyle birlikte kırk beş kişiden oluşan bir toplulukta gerçekleşen söz konusu çalıştay, Ekrem Demirli’nin başlığını yukarıda zikrettiğimiz makalesi bağlamında tartışmaya esas olacak sorunları işaretleyen konuşmasıyla başladı.

Demirli, metninin tasavvuf tarihine mahsus bir metin olmasına rağmen, kendisini tasavvuf tarihçisi olarak nitelemediğini, metafizikle meşguliyetini bunun önüne aldığını söyledi ilkin. Biz de bu vesileyle belirtelim ki, Demirli, tasavvuf planında ilk kez Sadreddin Konevî tarafından kullanıldığı sanılan “ilm-i ilâhî” terimini, onun Miftâhü’l-Gayb’ından ilk kez doğru okumak ve bunu metafizikle eşletirmekle, ilgili düşünsel yelpazenin genişlemesine büyük bir katkıda bulunmuştur.

Konuşmasına dönersek, Demirli, İslam toplumlarında başlayan tasavvufî eğilimin, dünya genelinde o devirlerde (hicrî ilk yüzyılda) metafizik düzeyde vaki genel bir hareketlenmeden bağımsız olmadığını belirterek, bu bağlamda İslam şehirlerinin oluşma sürecinde sosyal ve ekonomik hayatta çok daha faal olan Hristiyanların, İslamî düşünce üzerindeki olumsuz etkilerinin Müslüman alimlerce iyi görüldüğünü, bu durumu tasvir eden eserlerin verildiğini söyledi, ve, en azından tasavvufun ne olmadığına dair bilginin erken teşekkülü ile, onu heterodokstik eğilimlerden arındıran bir bakışın zamanında oluşabildiğini ifade etti.

Buna rağmen, kendisinin “isimsiz” olarak nitelediği bu devri izleyen Sünnî ve bunun devamında gelen Metafizik tasavvuf devirlerini kesin (tarihî) hatlarıyla belirlemenin zorluğunu vurgulayan Demirli, bunların tartışılması için sözü hazirûna bıraktı.

Moderatör Semih Ceyhan’ın kendi düşüncelerini de belirterek yürttüğü tartışmada Abdurrezzak Tek ile Abdullah Kartal, Sünnî tasavvuf terimiyle ilgili çekincelerini dile getirirken, tasavvufun tedvini ile İslamî ilimlerle ilişkisindeki sorunlara da değinerek, ilklerin (tasavvufa dair ilk kaydî bilgileri, lûgatları, tabakatları yazanların) tespitlerinden hareketle bir dönemselleştirme yapılmasının zorluğuna dikkat çektiler.

Ertuğrul İsmail Ökten, konu başlığından ve Demirli’nin tartışmalar esnasından söylediği kimi görüşlerden hareketle, aslında tasavvufa değil fikir tarihine mahsus bir tartışmanın el’an daha baskın olduğunu söyledi ki, özellikle Cüneyd-i Bağdadî ve Sadreddin Konevî’den önemli kimi tanımların zikredilmesiyle konu kendiliğinden bu yöne evrildi.

Derya Baş ise, doğrudan tartışmaya esas metinden hareketle, bir takım çok ilmî (teknik) belirlemelerde bulundu ama ben Tasavvuf Tarihçisi olmadığım için bunlardan pek bir şey anlamadığım gibi, Baş’ın Osmanlı İmparatorluğu’nu kuran bir düşünce olduğu da herkesçe teslim edilen Ekberilik’in, seçkinlere hitap etmesi nedeniyle toplumsal planda etkisiz (taraftarsız) kaldığı iddiasına itiraza ben bile kendimi mecbur hissettim.

Çalıştayın ferden bana kattıklarına ve düşündürdüklerine gelince:

Önceki yazımda sözünü ettiğim gibi, tasavvufun mahiyeti ve tarihi itibariyle artık tartışma dışına taşınmasını, bunun yerine tasavvuf tefekkürü sayesinde mümkün olabilen ilişkilerin (örneğin, İslam üzere bir ahlâkî terbiyenin) yeniden inşasının konuşulmasını öncelemekle birlikte, son tahlilde tasavvufun mahiyetiyle ilgili bilgilerimizin derinleşmesine hizmet edecek şekilde tasavvuf tarihinin de gözetilmesi gerektiğini anladım.

Toplantıda, tarihle mukayyet bir fikri teatinin, fikir tarihinin konuşulmasına kendiliğinden evrilmesini öncelikle bu bağlamda çok olumlu buldumu belirtmeliyim.

Abdürrezzak Tek başta olmak üzere, bilgileriyle ve doğruyu bulma gayretleriyle göz dolduran genç akademisyenleri bu vesileyle belirttiğim hâl üzere görmekten büyük memnuniyet duydum. Bu kardeşlerim sayesinde tasavvufun dünyevileştirilerek değil, yeryüzüne (toplum içine) indirilerek yeniden dünyasallaştırılabileceğine (yaşadığımız dünyaya ait kılınabileceğine) dair umutlarım arttı.

Ekrem Demirli’nin ve Klasik Düşünce Okulu’nu böyle güzel faaliyetlerin merkezi haline getiren kıymetli akademisyenlerin bu umudumdaki büyük payları ise malumdur.

Rabbimiz hepisinden razı olsun.

Yorumlar (0)
-1
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 17 Ocak 2021
İmsak 06:49
Güneş 08:19
Öğle 13:19
İkindi 15:47
Akşam 18:09
Yatsı 19:34
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 17 35
2. Fenerbahçe 17 35
3. Gaziantep FK 18 34
4. Galatasaray 17 33
5. Hatayspor 18 31
6. Alanyaspor 18 30
7. Karagümrük 18 27
8. Trabzonspor 18 27
9. Antalyaspor 19 25
10. Malatyaspor 18 24
11. Sivasspor 18 23
12. Başakşehir 18 23
13. Konyaspor 18 22
14. Göztepe 18 22
15. Kasımpaşa 17 22
16. Rizespor 18 21
17. Gençlerbirliği 18 19
18. Kayserispor 18 16
19. Ankaragücü 17 15
20. Denizlispor 18 14
21. Erzurumspor 18 13
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 17 36
2. Leicester City 18 35
3. Liverpool 17 33
4. Tottenham 18 33
5. Man City 16 32
6. Everton 17 32
7. Chelsea 18 29
8. Southampton 18 29
9. West Ham 18 29
10. Aston Villa 15 26
11. Arsenal 18 24
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 18 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 17 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 17 12
19. West Bromwich 18 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 18 32
5. Real Sociedad 19 30
6. Sevilla 17 30
7. Granada 18 27
8. Celta de Vigo 18 23
9. Cádiz 18 23
10. Real Betis 18 23
11. Levante 17 21
12. Athletic Bilbao 18 21
13. Getafe 17 20
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Deportivo Alaves 18 18
17. Real Valladolid 18 18
18. Elche 16 16
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 18 12