banner5

02.01.2020, 15:40

Tercüme Bir Sanattır (I)

Almanya’da Lise yıllarımda Almancayı çok iyi bildiğim için, okul dışında bir tercüman bürosunda çalışma imkânı bulmuştum. Maksadım hem gurbetçi işçilerimize günlük hayatlarında yardımcı olmak, hem de Türkçemi korumak ve geliştirmek idi. Üniversite yıllarımda ise Ludwigshafen’de kendime ait bir tercüme bürosu açtım ve böylece eğitim masraflarımı kendim çıkartabildim. Türkiye’ye temelli dönüş yaptığımda ise Sebil Yayınevinde ilk tercüme eserimi yayınlatabilmiştim (Salzmann’ın Yengeç Kitabı: Çocuğunuz Yanlış Terbiye Ediyorsunuz). Tercüme merak ve becerim, zamanla mesleğe ve sanata dönüştü diyebilirim.

Tercüme Sanatı Nedir?

Tercüme sanatı, ecnebî (yabancı) bir lisanda dile getirilmiş sözlerin manalarını, mümkün olabildiğince yakın ve kolay anlaşılabilir bir şekilde, kendi lisanımıza aktarılmasını ifade eder. Tercüme ederken, bazen tam benzerlik sağlanamayabilir. Çünkü milletlerin, farklı kültür ve anlayış seviyelerine sahip olduklarını göz önünde tutacak olursak, başka bir lisana aktarırken, aynı tesiri hissettirmemiz de o derece zorlaşacaktır. Farklı dinler, farklı dünya görüşleri ve hayat felsefeleri de tercümelere bir sınırlama getirmektedir. Şu bir gerçek ki bir toplumun kültür ve medeniyet seviyesi, o toplumun kullandığı lisan ile yakın alâkalıdır. Nitekim dillerin farklı olmasından kaynaklanan muhtelif hikmetleri üzerinde düşünmemiz, Kur’ân’ı Kerim’de teşvik edilmektedir.

“O’nun âyetlerinden (delillerinden) biri de göklerin ve yerin yaratılması, dillerinizin ve renklerinizin değişik olmasıdır. Şüphesiz bunda bilenler için ibretler vardır.” (Er Rûm: 22).

Allah’ın en büyük nimetlerinden biri olan lisan sayesinde konuşabiliyor, birbirimizle anlaşabiliyor ve düşüncelerimizi ifade edebiliyoruz. Lisanımızı yeni kelime ve kavramlarla zenginleştirmek suretiyle düşünce ufkumuzu genişletebileceğimiz gibi, parlak bir lisan ve ifade gücümüzle ilmî harikalar da meydana getirebilme imkânına da kavuşabiliriz. Bu bağlamda elbette edebiyatını, kültürünü ve medeniyetini birçok kelime ile zenginleştirilmiş bir lisana sahip olan gelişmiş milletlerin lisanını daha az gelişmiş toplumların diline tercüme etmek, taşıdığı derin manayı aynen verebilmek hayli zor olacaktır.

Atasözleri ve Deyimler, Bir Milletin Kültür Aynasıdır

Zengin bir deyim, terim, atasözü ve dolayısıyla kültür birikimi olan milletlerin kullandığı kelimelerin arkasında muhteşem bir tarihin yanında üstün bir bilgi, tecrübe ve medeniyet yatmaktadır. İşte bizim atasözlerimiz ve deyimlerimiz, millî ruhumuza ve kültürümüze nasıl ayna olduklarını, lisan ve medeniyet/inanç arasındaki münasebeti göstermek bakımından, (kısa bir açıklama ile) şu birkaç misalden dahî anlayabiliriz:

Allah dağına göre kışını verir (Allah, herkese altından kalkabileceği şeyi/zorluğu/imtihanı verir).

Allah dört gözden ayırmasın (Allah, yetim ve öksüz bırakmasın).

Allah geçinden versin (Birisi hakkında hayırlısı ile daha çok yaşasın dua ve temennisi ile söylenir).

Almadan vermek, Allah’a mahsustur (Bitmez tükenmez her türlü hazineye sahip olan, hiçbir surette karşılığa ihtiyaç duymadan verebilen tek varlık, yüce Allah’tır. Allah’ın zenginliği karşısında insan ise sınırlı imkânlar içinde olan aciz bir varlıktır).

Allah doğrunun yardımcısıdır (Dürüstlüğü ve doğruluğu emreden yüce Allah, hayatını bu ahlâkî umdeler üzerine kuran insanı da hep güvencesi altına alır.

Allah utandırmasın (Teşebbüs edilen bir işte hayırlı neticeler alınması dileğiyle dua hükmüne geçmesi için söylenir)

Allah etmesin. (Endişe edilecek veya arzu edilmeyen olası bir durumun gerçekleşmemesi için, dua hükmüne geçmesi istenilen bir söz. Bu vesile ile Neşet Ertaş’ın şu türkü sözleri manidardır: “Neye yarar sevdadan uzak olan. Yaşayan ölüdür, Allah etmesin”).

Allahü âlem (Kimse bilemez, en iyi ve en doğrusunu bilen yalnız Allah’tır).

Allah’a ısmarladık (Ayrılanın geride kalanlara dua hükmüne geçmesini dileyerek, ‘Esenlikle sizi Allah’a emanet ettim’ anlamına gelen bir vedalaşma sözüdür). Bugünkü gençlerimizin ekseriyeti, yabancı dillerden yapılan tercüme hatalardan bîhaber olarak vedalaşırken ne yazık ki “Allah’a ısmarladık” demek yerine ya “By By” ya da “Görüşürüz” ifadelerini kullanmaktadır.

Gül’e Gül’e (Gül, edebiyatımızda Peygamberimizi (sav) simgelemektedir. Sevdiğimiz birisini uğurlarken, “Gül’e git Gül’e” söylerken aslında “Peygamberimize git, Onunla git, Onun yolundan git” demek isteriz).

Görüldüğü üzere dua niyetiyle söylenen hemen her bir deyim, şanlı cedlerimizin inanç ve ruh inceliklerini yansıtmaktadır. Hassasiyetle kullanılan bu lisan, onların ve bizim itikadımızı ve hayat bakışımızın bir aynasıdır âdeta. Eskilerin eskimeyen ifadesiyle “Üslub–u beyân, aynıyla insandır.” Yani bir insanın şahsiyetini ve karakterini kullandığı lisandan daha doğrusu seçtiği kelimelerden ve ifade tarzından anlamak mümkündür. Böylece insan-medeniyet münasebeti, yine lisanıyla ortaya çıkmaktadır.

Yanlış Tercümeler, Lisanımızı Bozmaktadır

Bugün ne yazık ki kültür emperyalizmin etkisi altında kalarak, kendi millî lisanımızı gereği gibi muhafaza edememekteyiz ve bu güzel deyimleri günlük hayatımızda eskisi kadar kullanmamaktayız. Yabancı lisanlardan anadilimize tercüme ederken, Türkçe’nin diğer dillerden farklı yapısını temyiz edebilecek gramer yapısına sahip olamadığımızdan, anlaşılır bir üslup ile kendi dilimize aktaramıyoruz. Umumiyetle tercümelerde Türkçe’nin yapı ve hususiyetlerini ecnebî lisanlara göre değerlendirme yapıldığını ve buna mütevellit anadilimizin karma karışık bir kelime ve kalıp bocası hâline getirildiğini söyleyebiliriz.

Bunlardan biri “sel/sal” eki ile yapılan sıfat tamlamalarıdır. Batı lisanlarında ismin sonuna “–al” veya “-ic” gibi ekler getirilerek, isimden sıfat yapılmakta ve bu sıfat bir isimle birleştirilerek, tamlama kurulmaktadır. Bu ancak kendi gramer kaidelerine uygun bir tarzdır. Birkaç örnek vermek gerekirse:

“Historical sense”: “Tarihsel anlam/bilinç” yerine “Tarihî mana/şuur” diye tercüme etmeliyiz.

“Industrial products”: “Endüstriyel ürünler” yerine “Sanayi mamuller” diye tercüme edebiliriz.

“Agricultural problem”: Tarımsal sorun/problem” yerine “Tarım meselesi” veya “Ziraî mesele” olarak da tercüme edebiliriz.

“Scientific work”: “Bilimsel iş” yerine “İlmî çalışma” da diyebiliriz.

Televizyonda, dizilerde, radyoda ve yazılı basında yabancı kaynaklardan yapılan yanlış tercümeler maalesef yalnız bu gibi basit hatalardan da ibaret değildir. Gelecek yazımızda inşallah Türkçe’mizi bozan tercüme hatalarından daha başka örnekler göstereceğiz.

Yorumlar (0)
9
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 21 Ocak 2021
İmsak 06:48
Güneş 08:17
Öğle 13:20
İkindi 15:51
Akşam 18:14
Yatsı 19:38
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 19 41
2. Fenerbahçe 18 38
3. Galatasaray 19 36
4. Gaziantep FK 19 34
5. Alanyaspor 19 31
6. Hatayspor 19 31
7. Trabzonspor 19 30
8. Karagümrük 19 27
9. Malatyaspor 19 27
10. Göztepe 19 25
11. Antalyaspor 19 25
12. Rizespor 19 24
13. Sivasspor 18 23
14. Başakşehir 19 23
15. Konyaspor 19 22
16. Kasımpaşa 18 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 19 19
19. Erzurumspor 20 17
20. Ankaragücü 18 15
21. Denizlispor 19 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 18 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Chelsea 19 29
9. Southampton 18 29
10. Arsenal 19 27
11. Aston Villa 16 26
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 18 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 19 33
5. Sevilla 18 33
6. Real Sociedad 19 30
7. Granada 19 28
8. Real Betis 19 26
9. Cádiz 19 24
10. Getafe 18 23
11. Celta de Vigo 19 23
12. Levante 18 22
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Real Valladolid 19 19
17. Deportivo Alaves 19 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 19 12