banner5

09.11.2019, 14:23

Yurt, sanat ve eser

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’nı, bundan iki yıl önce, dışından da olsa görmüştüm. Taçkapılarındaki bezemeler, restorasyon çalışmaları nedeniyle toza bulandıkları halde ihtişamlarından hiçbir şey kaybetmemişlerdi.

Ziyaretimden beri ne zaman sanat bahsi açılsa, aklıma hemen burası düşüveriyor. Zira Selçuklu sanatında taklit edilemezliğiyle bir zirveyi temsil eden bu yapılar, yapıldıkları zaman itibariyle de bir fevkaladeliği, seçkinliği ifade ediyorlar. Bu düş-ü-vermenin etkisiyle, her iki cihetten de konuyu yeniden ele alma ihtiyacındayım. Ama önce 19 Ekim 2018 tarihinde bu sütunda yayımlanan ilgili yazımı hatırlatmalıyım ki, devamında söyleyebileceğim şeyler doğru ve sağlamca bir zemine yerleşebilsin:

“Doğumlara ve ölümlere hiç aldırış etmeksizin var olan yeryüzüne sanatla tutunma gayreti, normal şartlarda sanatçının geleceğe kalma inat ve ısrarıyla birlikte düşünüldüğünde fıtrî bir mesele olarak makulleştirilebilir.

Sanatla tutunmayı, fertten millete tahvil ederek millî bir yer tutma ile birlikte düşündüğümüzde ise meselenin boyutu değişiverir.

Bunun en tipik örneklerinden biri kendimiziz.

Gayri Müslim iken kuraklık, kıtlık, yosulluk.. nedeniyle Orta Asya bozkırlarından kopup, itikadî ve amelî manada henüz mezhep tercihleri bile netleşmemiş (deyim yerindeyse çoğunluğu henüz heterodoks) Müslümanlar olarak Anadolu bozkırlarında (Rum diyarında) konaklamışız.

Konaklamışız diyorum, çünkü arkamızda her şeyi talan ederek gelen Moğollar’la, önümüzde bir duvar gibi duran Bizans devleti var. Bize Rum diyarının kapılarını açan Büyük Selçuklu yıkılmış, ondan doğan Anadolu Selçukluları’nın durumu ise hiç iç açıcı değil. Hasılı, iki büyük örgütlü güç arasında, boy reislerimizin kendilerini bey ilan ederek teselli oldukları ortamda yapayalnız, yırtık çarık, yalın kılıç kalakalmışsız.

İlk bakışta görünen budur ama iş bundan ibaret değildir.

Zira Moğollar’dan yana güvenlik sorununu henüz çözemediğimiz, Bizans’ın adeta rutinleşmiş saldırılarına karşı yeterli tedbirleri alamadığımız halde, konakladığımız bu yeryüzü parçasında sanatla yer tutma çabamız parmak ısırtan bir azmin destanı olarak somutlaşmıştır.

Bu bahiste, (...) Mengücek Beyi Ahmet Şah’ın karısı Turan Melek Hatun’un yer tutma gayret ve azminden ve dolayısıyla Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’ndan ana hatlarıyla söz etmek istiyorum.

Turan Melek Hatun tarafından 1228-29’da yaptırılan ve vakfedilen Divriği Ulu Camii ve Daruşşifası, iki yönden kendi maddi zeminini aşmaktadır:

1. Yukarıda değindiğimiz üzere, Moğol İstiası ve Haçlı Seferleri’yle hayatın bıçak sırtında sürdüğü, mutlu geleceğe mahsus hiçbir garantinin söz konusu olmadığı, bilakis eli kulağında bir yok oluş hissiyatının egemen olduğu yıllarda yapılarak, inadına bir yurt tutuşu temsil etmesi,

2. Kadının, tekvin mahalli olmak yönünden toprağa ünsiyetinin bir tezhürü olarak, Rum diyarının bozkırına İran, Azerbaycan, Gürcistan ve Ahlat taş oymacılığından müteşekkil bir İslâm mührü olarak kazınması.

Bu iki yönlü kendini aşmayı, maddî taraflarıyla açıklamak çok zor olmasa gerektir. Nitekim, Doğan Kuban Hocamız Divriği Mucizesi, Patricia Blessing, Moğol Fethinden Sonra Anadolu’nun Yeniden İnşası-Rum Diyarında İslâmî Mimari adlı kitaplarında bunu sağlamışlardır.

Konuyla ilgili asıl eksiklik, Turan Melek Hatun’un mezkur yer tutma gayret ve azminin zihniyet yönünden henüz açığa çıkarılmayışıdır; diğer bir ifadeyle, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’nı, onun toplumsal faydasını tamamlayan (ve/veya tam aksine bu faydayı kendi içinden bizzat üreten) sanat fikriyatının (akıl yürütmenin) metafizik boyutunun soyutlanmayışıdır.

Gazete yazısı yazdığımıza göre, mezkur açığa çıkarmayı, malum boyutu soyutlamayı, güncel bir arayışımızla çakıştırarak sağlayabiliriz:

Sanatta millîk ve yerlilik!

Son zamanlarda bir slogan gibi kuşandığımız bu hususu doğru konumlandırmak için, misdak edinilen zihniyete göre oluşan mevcut farktan hareket edelim:

Sanat bakımından Matrakçı Nasuh’un, Levni’nin, Şeyh Galib’in zihniyetini kendisine misdak edinen bir sanatçıyla, Bernini’nin, Goya’nın, Mallermé’nin zihniyetini kendisine misdak edinen sanatçı arasındaki fark!

Bu fark, Anadolu’nun sahipleriyle, onu Batı’ya yamamak isteyenler arasındaki giderilmesi imkansız olan farktır! (...)

Dolayısıyla, yer-yüzü-ne sanatla tutunma ve yer tutma konusunda Turan Melek Hatun’un torunları (...) olduğumuzu idrak ettiğimiz gün, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası üzerinden, ondaki sanat fikriyatını üreten / doğuran zihniyeti de hem aracısız olarak anlayabilecek, hem de gereğince yeniden kuşanabileceğiz inşallah.”

Yorumlar (0)
-3
açık
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 20 Ocak 2021
İmsak 06:48
Güneş 08:17
Öğle 13:20
İkindi 15:50
Akşam 18:13
Yatsı 19:37
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 18 38
2. Fenerbahçe 18 38
3. Gaziantep FK 18 34
4. Galatasaray 18 33
5. Hatayspor 18 31
6. Alanyaspor 18 30
7. Trabzonspor 19 30
8. Karagümrük 18 27
9. Göztepe 19 25
10. Antalyaspor 19 25
11. Malatyaspor 18 24
12. Sivasspor 18 23
13. Başakşehir 19 23
14. Konyaspor 19 22
15. Kasımpaşa 18 22
16. Rizespor 18 21
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 19 19
19. Erzurumspor 19 16
20. Ankaragücü 18 15
21. Denizlispor 18 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. Leicester City 19 38
2. M. United 18 37
3. Man City 17 35
4. Liverpool 18 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Chelsea 19 29
9. Southampton 18 29
10. Arsenal 19 27
11. Aston Villa 15 26
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 18 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 17 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Sevilla 18 33
5. Villarreal 18 32
6. Real Sociedad 19 30
7. Granada 18 27
8. Cádiz 19 24
9. Celta de Vigo 18 23
10. Real Betis 18 23
11. Levante 18 22
12. Athletic Bilbao 18 21
13. Getafe 17 20
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Real Valladolid 19 19
17. Deportivo Alaves 19 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 18 12