banner5

28.12.2018, 13:39

Sanatta tevhid ama neden?

İslâm sanatına mahsus, “İslam” kelimesi önceliğinde veya “ve, ile” bağlaçlarıyla yaptığımız her türlü terkibin, “İslam sanatı” terimi başta gelmek üzere, indirgemeci bir tutumdan neşet ettiğini bildiğimiz halde, o terkiplerin yaslandığı esası belirtmek, ilgili niyetlerimizi ve fiillerimizi o esasa tabi kıldığımızı göstermek bakımından kullanıyoruz.

Bu özelde, Müslümanların sanatla ilişkisini ve dünden bugüne sanat eylemlerini anlama gayretinde olanların kaçınamadıkları bir çelişkidir.

Bu çelişkiyi çok açık bir biçimde ortaya çıkaran terkip ise: “İslam sanatı ve tevhid”dir.

Tevhidin, İslam açısından önceliği ve vaz geçilemezliği, daha bu inanca girişte (Müslüman oluşta) beyan edilir ve dolayısıyla her Müslümanın tevhidi apriori müdrik olduğu varsayılır. Bundan dolayı, tevhidi zikrettiğimiz yönüyle değil, sanatla birlikte kullanılışı yönünden konuşmamız daha yararlı olacaktır.

Şöyle ki: tevhid ve sanat kelimelerinin bir terkip biçiminde kullanılışı eski bir zamana aid/müstenid olmasa gerektir. Zira, “Geometri meseleleri hakkında eğitim görüp sonra metafizik ilimleri elde eden her insan, geometrinin temel prensiplerini, metafizik meseleleri izah (takrîr) etmede kullanır” diyerek, nokta üzerinden geometrinin bir mümin için açtığı tefekkür ve uygulama ufkunu çerçevelemeye çalışan Ebü’l-Hasan el-Âmirî (v. 992), aynı zamanda tevhid etmeyi anlatır ama tevhid kelimesini hiç kullanmaz. (Bkz.: Kitâbü’l-Emed Ale’l-Ebed – Sonsuzluk Peşinde, çev.: Yakup Kara, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2013, s. 122-124.)

Yine tevhid kelimesinin sanat planında, birazdan değineceğimiz güncel içeriğiyle, bundan yarım asır öncesine kadar kullanılmadığını söylememiz de mümkündür.

O halde bu terkip bize ne zaman ve nereden gelmiş olabilir?

İslam sanatını Batı’da anlatma gayretine düşen Gelenekselci Müslümanlardan, örneğin Titus Burckhardt’dan gelmiş olabilir mi? Zira, Burckhardt, Türkçesi geçen yıl yayımlanan Doğu’da ve Batı’da Kutsal Sanat adlı kitabında (çev.: Tahir Uluç, İnsan Yayınları), Birlik / Tevhid kelimesini açık olarak kullanır, ancak, bu kullanışının sebep olabileceği muhtemel yanlışları önlemek için aşırı tedbirli davranır. Birliğin özü itibariyle somut olmakla beraber kendini soyut bir kavram olarak sunduğunu ve İslam sanatındaki soyutluğun buradan kaynaklandığını söyler ve o bu cümlelerine hemen şunu ekler: “İslam’ın merkezi Birlik’tir / Tevhid’dir ve Birlik / Tevhid, herhangi bir tasvir olarak ifade edilemez.” İstitraden buradaki “tasvir” kelimesini Turan Koç’un Burckhardt’tan yaptığı bir çeviride “imaj ya da görüntü” kelimeleriyle karşıladığını belirterek, Burckhardt’ın bu net tutumunun asıl karşılığını İbnü’l-Arabi’nin şu cümlelerinde arayabiliriz:

“Bilmelisin ki, tevhid, insanın –ya da öğrenmenin– nefsinde onu var eden Allah’ın birliği ve ilahlığında ortağı bulunmadığı hususunda bir bilginin gerçekleşmesi için gayretdir. Birlik (vahdet) Hakkın niteliği iken bundan türetilmiş isim ise el-Ahad ve el-Vahid’dir. Bir olmak ise (vahdaniyet), sadece kendisi bulunmakla anlaşılması anlamıyla, birliğin Bir’de bulunmasıdır.

Birlik bir nisbet (bağ) olsa bile, tenzih nisbetidir. İşte bu, tıpkı tefrit ve tecrit gibi, tevhidin anlamıdır. Başka bir ifadeyle o, kendisiyle nitelenen ile ilişkilendirildiğinde onunla nitelenen ‘ferd (tek)’ veya münferit veya müteferrit diye isimlendirildiği bir olmayı (infirad) elde etmek için çalışmaktır. Öyleyse tevhid, birleyene ait bir fiil nisbetidir. Bu nisbet, kendisini bilende Allah’ın bir olduğu bilgisini gerçekleştirir.” (Fütûhât-ı Mekkiyye, cilt: 8, çev.: Ekrem Demirli, Litera Yayıncılık, İstanbul 2008, s.81)

Hal böyle olunca, tevhidle takviyeli sanat kelimesini kullanmanın gereksizliği de ortaya çıkmaktadır. Zira bu manada tevhid, Müslüman sanatçının kendi nefsinde ve işinde ayrıca (adeta bir formu belirtir gibi) zikrine gerek duymayacağı bir kelimedir; onu mümin oluşuyla hak edilmiş bir sütü içer gibi içtiği ve tevhidi kendisinde değil, kendisini tevhidde mukim kıldığı için.

Bu durumda tevhid ve sanat, tevhid sanatçısı, tevhidle dua eden sanatçı vb. terkipler neden ve nasıl ortaya çıkmış olabilir?

Batı sanatı (ve dolayısıyla Tükiye’deki batıcı-solcu sanatı) ile Müslüman sanatı arasında, aynı zamanda rekabetçi mantığa yaslanan fark belirtme zaruretinden kaynaklanmış olabilir mi?

Veya, görmeye şartlanmış zihinleri, tevhidi bir şişe gibi gösterip, onun içine doldurulanın sanat olduğunu söyleyerek ikna etme kaygısından türemiş olabilir mi?

Bu soruları çoğaltmak mümkün, ancak sonuç tevhidin sanata indirgenmesi yanlışından başka bir yere çıkmayacaktır.

Bu durumda “Sanatta tevhid ama neden” sorusunun eşliğinde tevhidi, (haşa) sanat için bir cazibe aracına dönüştürmek yerine, Müslüman sanatının bir zorunluluğu olarak yeniden (zamanımızdaki anlayış tarzına denk düşecek şekilde) mevzilendirmek gerekmez mi?

Doğru soru, doğru cevabın eşiğine ayak basmamıza vesile olabilir.

Yorumlar (0)
1
parçalı az bulutlu
Günün Anketi Tümü
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Whatsapp Sözleşmesi'ni kabul ettiniz mi?
Namaz Vakti 18 Ocak 2021
İmsak 06:49
Güneş 08:19
Öğle 13:19
İkindi 15:48
Akşam 18:10
Yatsı 19:35
Günün Karikatürü Tümü
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 18 38
2. Fenerbahçe 17 35
3. Gaziantep FK 18 34
4. Galatasaray 18 33
5. Hatayspor 18 31
6. Alanyaspor 18 30
7. Karagümrük 18 27
8. Trabzonspor 18 27
9. Antalyaspor 19 25
10. Malatyaspor 18 24
11. Sivasspor 18 23
12. Başakşehir 18 23
13. Konyaspor 18 22
14. Göztepe 18 22
15. Kasımpaşa 17 22
16. Rizespor 18 21
17. Gençlerbirliği 18 19
18. Kayserispor 18 16
19. Ankaragücü 17 15
20. Denizlispor 18 14
21. Erzurumspor 18 13
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 18 37
2. Man City 17 35
3. Leicester City 18 35
4. Liverpool 18 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. Chelsea 18 29
8. Southampton 18 29
9. West Ham 18 29
10. Aston Villa 15 26
11. Arsenal 18 24
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 17 19
16. Brighton 19 17
17. Burnley 17 16
18. Fulham 17 12
19. West Bromwich 18 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 16 41
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 18 32
5. Real Sociedad 19 30
6. Sevilla 17 30
7. Granada 18 27
8. Celta de Vigo 18 23
9. Cádiz 18 23
10. Real Betis 18 23
11. Levante 17 21
12. Athletic Bilbao 18 21
13. Getafe 17 20
14. Valencia 18 19
15. Eibar 18 19
16. Deportivo Alaves 18 18
17. Real Valladolid 18 18
18. Elche 16 16
19. Osasuna 18 15
20. Huesca 18 12