Türkişler kimdir? Türkişler nerede ve ne zaman yaşadı? Türkişlerin tarihi...

Türkişler kimdir Türkişler nerede ve ne zaman yaşadılar? Türkişler ve Göktürkler arasında yapılan Bolcu savaşı neden olmuştur? Türkişlerin Emevilerle mücadelesi nasıl olmuştur? Türkişlerin önemli özellikleri...

Türkişler kimdir? Türkişler nerede ve ne zaman yaşadı? Türkişlerin tarihi...

Türkişler kimdir Türkişler nerede ve ne zaman yaşadılar? Türkişler ve Göktürkler arasında yapılan Bolcu savaşı neden olmuştur? Türkişlerin Emevilerle mücadelesi nasıl olmuştur?

Türkiş’ler, Göktürklerin “On-Ok” boyundandı. Issık Gölü civarında kuruldular. Göktürk İmparatorluğunun kurucusu Bumin Kağan, 552 yılında İstemi’yi “On-Ok” boyuna “Bey” olarak tayin etti. 630 yılında Göktürk İmparatorluğu yıkılınca, dönemin beyi “Baka Tarkan” devletinin bağımsızlığını ilan etti. Bütün On-Ok boyundan gelenleri devletine çağırdı. Kısa sürede, bütün On-Ok’lar bu devlette birleştiler Türgişlerin bilinen ilk liderlerinden Baga Tarkan ünvanlı U-çe-le, 630’dan sonra, herbirinin yedi bin askeri bulunan yirmi kumandan ile bir ordu kurdu. Biri Çu üzerinde, diğeri İli’nin kuzeyinde iki merkeze sâhip oldu. Turfan ve Kuça eyâletlerine kadar hâkimiyetini genişletti. On-oklar ülkesine sâhip oldu.Günümüz Kırgızistan topraklarının büyük kısmını, hakimiyetine aldılar.

Ancak, Göktürk Devleti tekrar kurulunca, eski toprakları olan bu bölgeyi almak istediler. Türkişler ise, bu bölgeyi Göktürk İmparatorluğuna geri vermeyince Türkiş-Göktürk savaşları başladı. Tonyukuk komutasındaki Göktürk ordusuna yenildiler. Böylece, “I.Türkiş Devleti” yıkıldı ve Göktürkler’e bağlandı.

Kapagan Kağan önderliğinde yeniden ortaya çıkan Türk Dünyası, Tarihte Kutluklar olarak geçen İkinci Göktürk Devletini kurdular. Türkişler, 698 yılına kadar kendi yönetimlerini devam ettirdiler ve Kutluk’lara bağlanmadılar. Hatta Kutlukların kurulması sürecinde Çin’in kışkırtmaları ve teşvikiyle Kırgızlar ve Çin ile birleşerek Kutluk’lara karşı mücadeleye giriştiler. 698 yılındaki Bolçu savaşında, Bilge Tonyukuk komutasındaki güçlü Göktürk ordusu Kırgız-Türkiş birliklerini ağır bir yenilgiye uğratarak Türkişlerin Göktürk birliği altına girmelerini sağladı.

Bolcu Savaşı:

Kutluk Devlet Hakanı Kutluk Kağan, dğer Türk boylarını boyunduruğu altına alırken, Türgiş Kağanı Uçele ile işbirliği yapmıştı. Göktürk baskısından kurtulmaya çalışan Tang hanedanına mensub Çin Hükümdarı, bu boyların savaşmasında başrol oynamıştır. Bunun yanında Türgiş Kağanı Uçele’nin, Kapgan Kağan dönemnde haşmetli çağını yaşayan Kutluk Devletn durdurmak istemese de, Çinlilerin ortalığı karıştırmasında yardımcı bir olumsuz etkendi. Uçele, bunun için oğlunu Çin sarayına göndermş, Çin’n hazırladığı plana uyarak batıdaki bazı Türk boyları ile Kutluk Devletine karşı ittfak yapmıştır. Plan başarıya ulaşmış, iki Türk devlet Bolça’da karşı karşıya gelmişlerdr. Savaştan Orhun kitabelerinde ayrıntılı olarak bahsedilir.
Türgişler, Kırgızlar ile brleşp, Çin’in de desteği ile Altay dağları Altın ormanlarında toplanma kararı alırlar. Bu durum Kutluk devletince öğrenlr. Kutlukların ünlü veziriTonyukuk, tarafların
birleşmesine fırsat vermeden, bir baskınla Kırgızlara saldırıp, Kağanlarını öldürürler. (697) Tonyukuk, Hakanı Kapgan’ın emirlerine uyarak, Türgiş ordusuna karşı savunmada kalmış, ordusunu Bolçu’ya getirmiştir. Burada, Türgişlern 100 bn kişilik orduyla Yarış ovasında olduğu öğrenlr. Sayı, Kutluk komutanlarını ürkütür, geri çeklmeyi teklf ederler. Vezir Tonyukuk savaş kararı alınır. Türgiş ordusuna bir baskın yapılır. Başta bozguna uğrayan Türgişler kısa zamanda
toparlanırlar. Kutluk ordusunun düzen bozulur, yenilig belirtileri göstermeye başlarlar. Fakat Kültigin’in şahsi kahramanlığı, Tonyukuk’un tecrübesyle sayıca üstün Türgişlere karşı büyük bir zafer kazanırlar. Türgiş Hakanı Uçele ve 50 Türgiş ler gelen esir düşmüş, bir Türgiş Şad’ı ve Yabgu’su öldürülmüştür. Savaşın sonucunda bütün Türk boyları Kutluk Hakanına bağlılıklarını bildirdiler. Böylece Orta Asya’da bir an içn sarsılan Türk birliğ tekrar sağlanmış olur Türkeşler, 717 yılında, Çin’in desteklediği Sulu Çor kağan liderliğinde bağımsızlıklarını ilan ettiler.

Göktürkler'den ayrılış:

Sulu Çor, Çin’in desteğiyle bağımsızlığını ilan ederek Göktürk birliğinden ayrıldı ve Baka Tarkan ünvanı ile yönetimi eline aldı. Kapagan Kağan dönemindeki isyan bastırma hareketleri ve Kağanın sert tutumu nedeniyle Göktürk birliğinde kalmak istemeyen On-Ok boylarının önemli bir kısmı, Türkişlerin bağımsızlığını ilan etmesiyle Göktürklerden ayrılıp Türkişlerin hakimiyeti altına girdiler. 

Maveraünnehir bölgesinden Türk illerine ilk akın Emevi halifelerinden Ömer bin Abdülaziz (717-720) zamanında yapıldı. Onun Horasan valisi El Cerrah bin Abdullah (valilik yılları: 717-7l8) Seyhun ötesine bir sefer düzenledi. Onun yardımcısı Abdullah bin Mamer el Yeskuri kumandasındaki Emevi ordusu Seyhun bölgesinde ilerlediği bir sırada Türgiş ordusu tarafından kuşatıldı. Abdullah ancak ödediği fidye-i necat (kurtuluş parası) sayesinde kurtuldu. Bu olayın akisleri çok fazla oldu. Emevi hanedanı aradaki bu Türgiş engelini kaldırabilmek için Çin İmparatorluğu ile ittifak yapma yollarını aradı. Ancak Çin’e gönderdiği elçi heyetleri eli boş döndü.[38]

El Cerrah’ın bu başarısızlığı üzerine Halife Ömer onun yerine Horasan valiliğine Abdurrahman bin Nuaym el Gamidi’yi (718-720) tayin etti. Onun valiliği sırasında Maveraünnehir’de Soğdlular Türklerin de yardımıyla isyan ettiler. Soğdluların yardım isteği üzerine Sou-lou Kağan ile gelen kumandanlarından Külçur’u (İslam kaynaklarında Kursul) bölgeye gönderdi. Takip eden olaylarda Horasan valisi Said bin Abdülaziz (720-721) bütün eyaletin ayaklandığını görünce etraftan gönüllü toplamaya başladı. Türgişler bu birleşik kuvvetlere karşı Bahile Sarayı (Semerkant yakınında) civarında çetin savaşlar yaptılar ve sonunda Külçur Horasan valisini ağır hezimete uğrattı.[39]

Kül Çor Dönemi (738 – 766):

Göktürklerin güçlenmesini önlemek için Türkeşleri destekleyen Çin, bu sefer Türkeşlerin güçlenmesi karşısında Türkeşlerin ikiye bölünmesi için Kül Çor’u desteklemeye başladı. Çinin bu desteğini alan Kül Çor, 738 yılında Maveraünnehir’den dönüşünden Sulu Çor’u öldürerek yönetimi ele geçirdi.

Dağılış:

Çin, Türkeşlerin güçlenmesini istemiyordu ve içeride kargaşa yaratmaya çalışıyordu. Bunun sonucu olarak Türkeşlerin kağanı Sulu Çor, 738 yılında kendi kumandanı Kül Çor tarafından öldürüldü. Bundan sonra devlette iç savaş patlak verdi. Halk “Sarı” ve “Kara” olarak ikiye ayrıldı. Kanlı çatışmalar, savaşlar sonucu olarak Kül Çor komutasındaki “Sarı Türkeşler” galip geldi. Kül Çor, adını Baka Tarkan olarak değiştirdi ve kendini Türkeşlerin kağanı ilan etti. “Kara Türkeşler”in başında ise Tumoça adlı bir komutan vardı. Çin, bu grubu desteklemekteydi. Bunun üzerine “Kara Türkeşler” de bağımsızlığını ilan etti. Böylece, aynı Göktürk İmparatorluğunda olduğu gibi ikiye bölündüler: “Sarı Türkeş Devleti”, “Kara Türkeş Devleti”. Ancak, bu iki devlet de birbiriyle savaşa başlayınca Karluklar bunu fırsat bildi ve bu iki devlete saldırdı. İç savaştan ve birbiriyle savaşmaktan yorgun çıkmış bu iki devleti de kolayca işgal ettiler (766). Böylece Türkeşler, tamamen Karluklar’ın hakimiyetine girdiler.

Türkiş Devleti'nin önemli özellikleri:

Batı Göktürklerin bir kolunun boyudur.

Göktürk Devleti yıkılınca, diğer boylarla birleştiler.

İkinci Göktürk Devleti kurulunca tekrar Göktürk hakimiyetini kabul ettiler. Daha sonra tekrar bağımsız hale geldiler.

Emeviler'in  Orta  Asya'ya  hakim  olmasına  engel oldular.

Türk tarihinde ilk defa para basmışlardır. Türgiş Devleti'ne Karluklar son verdiler.-Türkistan'da kurulan bu devletin merkezi Balasagun'dur.

Göktürk devletinin yıkılmasıyla güçlerini artırdılar.

Emevilerle mücadele etmişlerdir.

İlk para basan Türk Devleti Türgişler olmuştur.

YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER

banner5