Tu‘me b. Übeyrik (bazı kaynaklarda Beşîr b. Übeyrik olarak da geçer), İslam tarihinde daha çok Medine döneminde yaşanan meşhur bir hırsızlık ve iftira olayıyla tanınan, Nisâ Suresi'nin 105-115. ayetlerinin inmesine sebep olan kişidir.
Hayatı ve tarihi kayıtlardaki yeri ana hatlarıyla şöyledir:
Kimliği ve Kökeni
-
Kabilesi: Medine’nin yerlilerinden (Ensar) Evs kabilesinin Benî Zafer (Zaferoğulları) koluna mensuptur.
-
Dini Durumu: Dış görünüşü itibarıyla Müslümanlar arasında yer alsa da, müfessirler ve İslam tarihçileri tarafından kalben iman etmemiş bir münafık olarak nitelendirilir.
Tarihe Geçen Zırh Hırsızlığı ve İftira Olayı
Tu‘me b. Übeyrik'in isminin Kur'an tefsirlerinde ve siyer kitaplarında yer almasının temel sebebi, Medine'de adaletin tecellisine dair önemli bir hukuk kuralının konulmasına vesile olan şu hadisedir:
-
Hırsızlık: Tu‘me, komşusu olan sahâbî Katâde b. Nu‘mân'ın (veya amcası Rifâa'nın) evinden, içinde un bulunan bir çuvalın içerisindeki zırhı çaldı.
-
Suçu Gizleme ve İftira: Çuval delik olduğu için yere dökülen un izlerinin kendisini ele vereceğini fark edince, zırhı Medine'de yaşayan Zeyd b. Semîn adlı masum bir Yahudi'nin evine götürüp sakladı.
-
Yalan Yemin ve Kabile Dayanışması: Zırhın sahipleri izleri takip edip Tu‘me'nin kapısına dayandıklarında, Tu‘me çalmadığına dair yemin etti. Ardından un izleri Yahudi Zeyd b. Semîn'in evine çıkınca, Tu‘me ve kabilesi (Benî Zafer) Hz. Peygamber'e gelerek Tu‘me'yi savundular ve hırsızlığı Yahudi'nin yaptığını iddia ederek onun cezalandırılmasını istediler.
-
Vahiy ile Gerçeğin Ortaya Çıkması: Zahiri deliller ve yeminler karşısında Hz. Peygamber'in masum olan Yahudi'yi cezalandırma ve suçlu olan Tu‘me'yi aklama ihtimali doğmuştu. Tam bu esnada Nisâ Suresi'nin 105-115. ayetleri nazil oldu. "İnsanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye sana Kitab'ı hak ile indirdik; hainlerin savunucusu olma!" (Nisâ, 105) ayetiyle ilahi adalet tecelli etti, Tu‘me'nin suçu kesinleşti ve masum olan Yahudi beraat etti.
Akıbeti (Son Yılları)
-
İrtidat ve Kaçış: Vahiy yoluyla suçu ve ihaneti kesin olarak ortaya çıkınca Tu‘me b. Übeyrik, tövbe edip cezasını çekmek yerine İslam dininden dönerek (irtidat ederek) Medine'den kaçtı ve o dönemde Müslümanlarla savaş halinde olan Mekke müşriklerine sığındı.
-
Ölümü: Tarihi rivayetlere göre Mekke'de bulunduğu süre içinde de eski alışkanlıklarından vazgeçmedi; burada bir evin duvarını delerek hırsızlık yapmaya kalkıştığı sırada üzerine duvarın yıkılması sonucu enkaz altında kalarak hayatını kaybetti.
İslam Hukuku ve Ahlakındaki Yeri
Tu‘me b. Übeyrik olayı, İslam tarihinde "kabilecilik, din veya kimlik taassubuyla hareket etmemenin" en somut örneği olarak kabul edilir. Suçlu görünen kişi "Müslüman" kimliği taşısa dahi haksızsa korunmaması, mağdur olan kişi "gayrimüslim" dahi olsa hakkının teslim edilmesi gerektiği ilkesi bu olay üzerine inen ayetlerle evrensel bir hukuk normu haline gelmiştir.