Batı’da 1991’den bu yana çevresel geri dönüşümün önemli bir sembolü olan sarı torba, ülkemizde çok başka bir çağrışıma sahip. Bizde sarı torba denince akıllara güvenlik güçlerinin 90’lı yıllarda terör operasyonlarında kullandıkları ceset torbaları gelir. Fakat son zamanlarda belli taraftar gruplarının ırkçı ve ayrıştırıcı tutum ve söylemlerine malzeme olan sarı torba, ötekileştirmenin ülkemizdeki başlıca sembolü olma yolunda hızla ilerliyor.
Sarı torbanın icadı
Bugün dünya genelinde çevreci bir duyarlılıkla belli çöplerin konulduğu sarı torba ilk olarak 1991 yılında Almanya’da kullanılmıştır. 1990’ların başında Almanya’da çöplüklerin taşması ve ambalaj atıklarının krize yol açması üzerine Alman Çevre Bakanlığı bir yönetmelik çıkarır. Buna göre plastikler, metaller ve içecek kartonları gibi ambalajlar sarı renkteki çöp torbalarına atılacaktır. Amaç bu tür atıkları siyah çöp torbalarına atılan evsel atıklardan ayırmaktır. İlk olarak Almanların kullandığı sarı çöp torbaları daha sonra çıkarılan AB uyum yasalarıyla birlikte Avusturya, Fransa, İspanya ve Portekiz gibi birçok ülkeye yayılır.
Öte yandan çöp torbalarının renklere göre kullanımı tıpta da önemlidir ve belli bir standarta sahiptir. Kırmızı torbalar yüksek derecedeki enfekte biyolojik atıklar için kullanılırken, sarı torbalar klinik atıklar, kimyasal kalıntılar veya risk taşıyan diğer materyaller için kullanılır.
Ülkemizde sarı torba algısı
Uluslararası düzeyde çevre bilinci ve sağlık sektörüyle ilişkilendirilen sarı torba, ülkemizde bambaşka bir sembolik değere sahiptir. 90’lı yıllarda güvenlik güçlerimizin Doğu’daki çatışmalarda ölü olarak ele geçirdiği PKK’lıları taşımak amacıyla sarı ceset torbası kullanmaları sarı torbanın anlamını “terörle mücadele” algısı ile eşdeğer bir noktaya taşımıştır.
İlk defa 1863’te Amerikan iç savaşında kullanılan ceset torbaları bizde sarı rengiyle özdeşleşirken dünya genelinde siyah ve koyu renklerde tercih edilmiştir. Farklı kullanımlar için farklı renklerdeki ceset torbaları da mevcut. Biyolojik tehlike veya bulaşıcı hastalık riski taşıyan cesetler için kırmızı torba tercih edilir. Adli tıp ve otopsi için ise beyaz torba seçilir.
Konumuzun odağındaki sarı ceset torbası, dünyada bizdekinin aksine terör ile ilgili değil kitlesel can kayıplarında cesetlerin bulunup toplanmasında pratiklik sağlayacağı için kullanılmakta. Tsunami, deprem, salgın hastalık ve savaş bölgelerindeki toplu ölüm durumlarında sarı ceset torbalarının kullanılması bu yüzden.
Tehdit ve nefret söylemine dönüşen sarı torba
90’lı yılların kaotik atmosferi çoktan geride kalmışken, bir takım siyasetçi, sosyal medya figürü ve özellikle de taraftar gruplarının, son zamanlarda sarı torba sembolü üzerinden son derece tehlikeli bir çaba içine girdikleri görülüyor. Memleketin dirlik düzenine hizmet etmek şöyle dursun, ayrışmayı körükleyen bu tür davranışların sözümona vatan müdafii geçinen kesimlerce onaylanıyor olması da ayrıca düşündürücü.
Bursaspor ile Amedspor arasında 2023’te oynanan maçta ev sahibi Bursaspor tribünlerinde Beyaz Toros ile Yeşil kod adlı Mahmut Yıldırım’ın posterlerinin açılması bu anlamda hatırlanabilecek ilk örneklerden. 90’lı yılların Doğu kentlerinde faili meçhul cinayetlerin öbür adı olan Beyaz Toros ve Yeşil görsellerinin Doğu menşeli bir futbol takım veya taraftarına karşı gösterilmesi onları terörist olarak kodlamanın itirafı niteliğindeydi. Aynı taraftar grubu benzer bir ayrıştırıcı nefret söylemini geçtiğimiz Ekim ayında Mardin 1969 takımına karşı da sergiledi. Mardin takımının maçın son dakikasında attığı golle sahadan galip ayrılması üzerine bunu hazmedemeyen rakip takım taraftarı, çoğu zaman en bilindik ve kimi zaman da en geçer akçe yönteme başvurarak Mardin kalecisine karşı ırkçı tezahüratlarda bulunmuştu.
Sarı ceset torbasının Kürt vatandaşlara karşı tehdit ve nefret sembolü bağlamında sportif faaliyetlerde kullanılmasının ilk örneğine de geçtiğimiz Ağustos ayında oynanan Kocaeli-Amed maçında şahit olduk. Kocaeli tribünlerinden Amed tribünlerine sarı torbalar sallanmış, olay ülkemizin sağduyulu geniş bir kesimi arasında infiale neden olmuştu.
Kocaeli’de yaşanan bu nefret suçu için yürütülen soruşturma yeterli bir caydırıcılık sağlayamamış olacak ki bu hafta oynanan Galatasaray maçının ardından aynı sarı torba tekrar sahneye konuldu. Galatasaray'ın Amedspor’u 4-3 yendiği maçın ardından Galatasaray’ın mağazacılık kuruluşu GS Store’un sosyal medya hesabından, Galatasaraylı futbolcu Barış Alper Yılmaz için hazırlanan özel formanın tanıtım videosunda formanın ambalajı olarak görülen torba o meşhur sarı ceset torbası imasıyla paylaşıldı. Amedsporlu taraftarların sosyal medyadaki tepkisi üzerine GS Store resmi hesabından yapılan paylaşım silindi. GS Store, paylaşımı silmesinin ardından açıklama paylaşarak herhangi bir kasıtlarının olmadığını söyledi.
Paylaşımdaki görseli kasıttan azade görmek mümkün değildi. Üstelik maç boyunca Amed taraftarına yönelik “vatan haini”, “teröristler” gibi aşağılayıcı ve dışlayıcı sloganlar atılmış, “Mustafa Kemal’in askerleriyiz” gibi tezahüratlar yapılmıştı. Oysa Amed taraftarına terörist demek için de, vatan haini demek için de bir neden, bir gerekçe yoktu. Yok eğer sadece ve sadece Kürt olmalarına atıfta bulunularak bu sözlere muhatap edildilerse o başka tabi …
Yaşananların ardından
Sarı torbanın, Türkiye Cumhuriyeti’nin asli birer parçası olan milyonlarca Kürt vatandaş için tehdit, aşağılama ve suçlama öğesi olarak kullanılmasının ardından çığ gibi yükseldi tepkiler. Bölgeden 15 baro duruma itiraz ederek hukuk yoluna başvuracağını duyurdu. Daha da önemlisi halkın verdiği tepki. Çocukluk aşkı olarak niteledikleri Galatasaray’ın imalı paylaşımının ardından hayal kırıklığına uğrayan sayısız insan, tepkilerini sosyal medyadan verdi. Kimisi takipte olduğu Galatasaray’ın sosyal medya hesaplarını terk etti, kimisi de Galatasaray formasını üzerinden çıkarıp çöpe attı. Bütün bu tepkiler “biz bu ülkenin ötekisi değil aslî unsuruyuz ve bu yaftayı kabul etmiyoruz” demek içindi.
Bin yıllık bir süredir bu coğrafyada birlikte yaşayan iki halkın tarih boyunca sayısız defalar sınanan kardeşliğini elbette maçlarda veya sosyal medyada gösterilen sarı torbalar bitirmeye yetmeyecek. Fakat küçük bir kesim de olsa belli bir kesimin bulduğu her fırsatta nefret söylemleriyle Kürtleri dışlaması ve Kürtleri terörist olarak nitelendirmesi Kürtlerde kaçınılmaz bir duygusal kopuşa neden olmaktadır. Bu yüzden birlik ve beraberliğe gönül vermiş gerçek vatanseverlerin daha fazla ses yükseltmesi gerekir.
Bu noktadan bakıldığında; genele nisbetle azınlık durumunda olan “vatansever postuna bürünen bölücülerin” bu ülkenin birlik ve beraberliğini tehdit etmesine izin verilmemelidir. Gerçek bölücülüğün, halkın bir kısmını ötekileştirmek ve herkesi kendisi gibi olmaya zorlamak olduğunu anlatmak ülkemizdeki sağ duyulu çoğunluğun başlıca ödevi olduğunda şüphe yoktur.
