Geçenlerde bir video gördüm.

Genç bir çocuk, elinde bir kedi, bir manzaranın içinde duruyor. Saniyeler sonra elindeki bir çanta ve arkasında sıradan bir sokak. Birkaç saniye sonra yanında bir araba. Dönüyor, elinde yine kedi.

Sonunda kameraya bakıp soruyor: Sizin gerçekliğiniz hangisi?

Aynı hafta ben de bir deney yaptım. Yürüyüş bandına sanal gerçeklik gözlüğüyle çıktım. Bir anda kendimi bir ormanda yürürken buldum. Ağaçları, zemindeki eğimi, kendi adımlarımın sesini duyuyordum. Fazla gerçekti.

Ama gerçek miydi?

Bu iki sahne, bu yazının kapısı. Çünkü asıl soru “gerçek mi” değil. Asıl soru şu: Bir şeyin gerçek sayılması için ne gerekiyor ve buna kim karar veriyor? Bizim “gerçek” dediğimiz şeyin gerçekliğine kim karar veriyor? Kim bu gerçekliğin yeni halinden besleniyor?

ÜÇ BASAMAK

Gerçeklik son yıllarda üç aşamadan geçti. İlk ikisi şaşırtıcı, üçüncüsü tehlikeli.

Birincisi: Gerçeklik, üretilebilir hale geldi. O çocuğun elindeki telefon, on yıl önce bir stüdyonun haftalarca uğraşacağı görüntüyü saniyeler içinde yapıyor.

İkincisi: Gerçeklik yaşanabilir hale geldi. Bandın üstünde bedenim ormanda olduğuma inandı. Gözüm kandırıldığında bacaklarım itiraz etmedi. İnsan zihni, yeterince tutarlı bir girdi kümesi aldığında onu sorgulamıyor.

Bunlar ilginç. Ama tehlikeli olan üçüncüsü:

Gerçeklik inkâr edilebilir hâle geldi.

Şu örneği dikkatle okumanızı istiyorum. Bu yılki savaş sırasında, bir devlet yöneticisinin hayatta olduğunu göstermek için bizzat paylaştığı gerçek bir video, geniş kesimlerce yapay zekâ ürünü sanıldı. Adam kendi varlığını kanıtlamak için görüntü paylaştı ve kanıt işlemedi.

Hukuk literatüründe bunun bir adı var: Yalancının temettüsü. Kavramı 2018'de iki hukukçu, Chesney ve Citron ortaya attı. Mantığı şu: Sahte görüntülerin var olduğu bilinen bir dünyada, gerçek görüntüler de “sahte” diye reddedilebilir hâle gelir.

Yani sahtenin asıl kazancı, yalana inandırmak değil. Gerçeğe inandırmayı imkânsızlaştırmak.

Mahkemelerde bunu görmeye başladık. Bir davada sanığın avukatı, aleyhteki delillerin yapay zekâ üretimi olabileceğini savundu. Başka bir davada bir yöneticinin kayıtlı sözlerinin sahte olabileceği öne sürüldü.

Buradaki asimetriyi görün: Sahte üretmek bedavaya yakın, kanıtlamak pahalı. Ve bir sistemde neyin pahalı olduğu, o sistemde gücün nerede olduğunu da söyler.

İSTİHBARATIN AĞIRLIK MERKEZİ KAYDI

Klasik istihbarat tek bir varsayım üzerine kurulmuştu: Olgu gizlidir. İş, ona erişmektir. Kıt olan şey sırdı. Casusluk, kilitli bir kapının öbür tarafına geçme sanatıydı.

Bugün olgu, gizli değil. Her yerde, bol ve bedava. Ama tam bu yüzden değersiz çünkü hiçbiri tesis edilemiyor.

Kıt olan artık erişim değil. Tasdik.

Bu, istihbaratın işini de değiştiriyor. Ağırlık merkezi, toplamadan doğrulamaya kayıyor. Bir bilgiyi ele geçirmek değil, onun hangi koşulda “sabit” sayılacağına karar verebilmek.

Ve buradan istihbaratın en tehlikeli tarafına geliyoruz. Mesele artık onun gizli olması değil.

Sır, sonlu bir nesnedir. Sızar, eskir, çalınır, ifşa edilince biter. Yeniden kurulmuş bir gerçekliğin ise böyle bir sınırı yok. Bir kez kurulur, çürütülür, yeniden kurulur. Her tekrarında maliyeti düşer, her tekrarında karşı tarafın itirazı daha yorgun çıkar.

Gizlilik bir duvardı. Gerçekliği yeniden inşa edebilmek bir musluk.

MELEZ SAVAŞIN EŞİĞİ, SAVAŞ DEĞİL İSPAT

Melez savaş genelde şöyle tanımlanır: Savaş eşiğinin altında kalarak sonuç almak.

Bence bu tanım eksik. Asıl eşik, savaş değil. İspat.

Rakamla bakalım. Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, 2022 ile 2025 ortası arasında Avrupa’da Rusya bağlantılı olduğu değerlendirilen 50'den fazla sabotaj olayı saydı. Yangınlar, raylar, kesilen denizaltı kabloları, havalimanı üzerinde insansız hava araçları, uydu sinyali karıştırmaları.

Şimdi bu listedeki ayrımı görün. Savcıların ve mahkemelerin devreye girdiği yerlerde — Polonya’da, Litvanya’da — fail tespit edildi, dosyalar hükme bağlandı. Ama kablolarda, dronlarda, sinyal karıştırmalarında çoğu olay hâlâ “şüpheli” kaydıyla duruyor. Resmen çözülmemiş.

Yapının kendisine bakın: Yönlendirenler ülke dışında, aracılar yerel, sahadaki kişiler çoğu zaman kimin işini yaptığını bilmiyor ve ödemeler kripto üzerinden yapılıyor.

Yani failin kendisi de faili bilmiyor.

Burada dürüst olmak gerekiyor, çünkü belirsizlik iki yöne de keser: 2023'te Balticconnector boru hattına zarar veren Çin bayraklı gemi için Pekin “kaza” dedi ve bu açıklama kabul gördü. Her olay bir operasyon değil.

Ama tam bu yüzden işliyor. Belirsizlik, bu işin yan etkisi değil, ürünü.

Şunu açıkça yazalım: Bu operasyonların çıktısı hasar değildir. Hasar yan üründür. Çıktı, çözülememezliktir.

Ve stratejik sonucu şu: Bir ittifak, saldırının faili belirlenebildiği zaman çalışır. Fail belirlenemiyorsa ittifak yenilmiş olmaz; askıya alınmış olur. Bir antlaşmayı yenmeniz gerekmiyor. Hiç uygulanabilir hâle gelmemesini sağlamanız yeterli.

Bu köşede sonbahar boyunca aynı deseni gördük: Kurumlar kapatılmıyor, işlevsizleştiriliyor. Rıza çekiliyor, içi boşaltılıyor, reform erteleniyor. Şimdi dördüncü yöntemi ekliyoruz: İspatsız bırakılıyor.

SERMAYE DE AYNI SORUYU SORUYOR

Buraya kadar bilgi tarafındaydık. Şimdi paraya geçelim, çünkü sermaye bu soruya çok daha açık bir cevap veriyor.

Sermaye bu yıl iki şey yapıyor: Biçim değiştiriyor ve el değiştiriyor.

Birinci hareket: Maddeye kaçış. 2026'da küresel yapay zekâ yatırımının yaklaşık 1 trilyon dolar olacağı tahmin ediliyor. 2022'den bu yana kümülatif tutar 1,8 trilyona yaklaşıyor. ABD’de bu, milli gelirin %1,8'i; 2028'de ise %2,8'e çıkması bekleniyor.

Peki bu para tam olarak ne satın alıyor? Beton, bakır, trafo, türbin, soğutma suyu hakkı, arazi, çip.

Durup bunun tuhaflığını fark edin. Tarihin en soyut, en sanal endüstrisi, kendisini elde edilebilecek en fiziksel varlıklara dönüştürüyor. Çünkü bir trafo merkezinin sahte versiyonu üretilemez.

İkinci hareket: Karşı tarafı olmayana kaçış. Merkez bankaları 2026'nın ikinci çeyreğinde rekor düzeyde, 289 ton altın aldı. Hem de fiyatın %16 düştüğü bir dönemde. Fiyat düşerken rekor alım yapmak alım satım değildir. Yer değiştirmedir. Altının tek özelliği, kimsenin sözüne ihtiyaç duymamasıdır.

Üçüncü hareket ve en ilginci: Doğrulanamayana kaçış. Özel kredi piyasası 1,7 trilyon dolar civarına ulaştı ve Finansal İstikrar Kurulu Mayıs 2026'da bu alandaki kırılganlıklara dair bir rapor yayımladı. Bu piyasanın tanımlayıcı özelliği şudur: Fiyatlar kamuya açık şekilde gözlemlenemez.

Şimdi üçünü yan yana koyun. Sermaye aynı anda hem sahtelenemeyene hem de doğrulanamayana kaçıyor.

Bu çelişki değil. Bu, cevabın kendisi. Sermaye gerçeği aramıyor. İspat çizgisinin hangi tarafının o an daha kârlı olduğuna bakıyor.

VE SONRA BORÇ GELDİ

Bu ayın ilk haftasında işin rengi değişti.

Yatırım hisse senediyle finanse edildiği sürece kimsenin bir şey kanıtlaması gerekmiyordu. Hisse hikâye satın alır; beklentiyi fiyatlar, kanıt istemez.

Ama inşaat borca geçti. Büyük bulut şirketlerinin tahvil ihracının bu mali yıl 250 milyar dolar, 2027'de 420 milyar dolar olacağı öngörülüyor. Bu şirketlerin on yıllık borçlanma faizlerindeki makas yıl içinde yaklaşık 50 baz puan açıldı. Yapay zekâ dışındaki benzer sanayi şirketlerinde bu açılma 20 baz puan. Büyük bir bankanın veri merkezi teminatlı kredileri 29 milyar dolara ulaştı. Ticari gayrimenkul portföyünün %12'si, üç yıl önce %8'di. Yılın başında ihraç edilen bazı tahviller nominalin altında işlem görüyor.

Kasımın ilk haftasında teknoloji endeksi tek bir günde 2,5 trilyon dolar piyasa değeri kaybetti ve düzeltmeye girdi. Bankalar, büyük isimlerin garantisine rağmen yeni işlemleri finanse etmekte isteksizleşti. Kredi verenler nakit akışlarını yeniden test etmeye, sözleşmelerdeki çıkış maddelerini yeniden okumaya başladı.

Çünkü borç, hissenin hiç sormadığı soruyu sorar: Kanıtla.

Dikkat edin: Sermaye, ispat sorununa kamuoyundan önce vardı. Ve oraya bir faiz oranı üzerinden vardı.

GERÇEKLİK FATURAYI KESTİ

Aynı hafta, aynı ülkede, çok daha eski bir mekanizma devreye girdi.

Kasım başındaki yerel oylamalarda veri merkezi kurulmasına ilişkin 41 sandık ölçümünün 40'ı reddedildi. Yalnızca Kuzey Dakota’da bir kasaba onay verdi.

Yani istediği her görüntüyü üretebilen endüstri, var olan en sentetik olmayan mekanizma tarafından durduruldu: Komşuların su, elektrik ve arazi hakkında oy vermesi.

Gerçekliği kanıtlamak zorlaştı. Ama gerçekliğin etrafından dolaşmak hâlâ çok zor.

SON SÖZ: İMZA KİMİN?

O halde devrin sorusu “ne gerçek” değil. Soru şu: Kim tasdik ediyor?

Ve bu yetkinin bugün nerede durduğuna bakın.

Bir fotoğrafın gerçekten bir kamerayla çekildiğini damgalayan standart, bir sanayi konsorsiyumu tarafından yürütülüyor. Hangi cihazların güvenilir sayılacağına sertifika verenler karar veriyor. Bir kamera üreticisinin uygulamasında açık bulunduğunda sertifikaları iptal edildi.

Yani bir görüntünün “gerçek” sayılıp sayılmayacağına, özel bir kurul karar veriyor.

Sonbahar boyunca bu köşede aynı şekli tekrar tekrar gördük. Bir endeks şirketi neyin serbest dolaşımda sayılacağına karar veriyordu. Antlaşması olmayan bir görev gücü, neyin uyumlu sayılacağına karar veriyordu. Şimdi bir konsorsiyum, neyin gerçek sayılacağına karar veriyor.

Güç, olgu üretmekten olguyu tasdik etmeye geçti. Ve tasdik yetkisi kamuda değil.

O çocuk “sizin gerçekliğiniz hangisi” diye sordu.

Daha soğuk ve daha yaşlı bir soru var: Bu gerçekliğin altında kimin imzası var?