Clawback sistemi nasıl çalışıyor?
Ponzi (saadet zinciri) olarak bilinen sistemlerin çökmesinin ardından başlayan tasfiye süreçlerinde, öncelikle yatırımcıların sisteme yatırdığı gerçek para ile sistemden çektikleri toplam tutarlar karşılaştırılıyor. Clawback uygulamasının temelinde, yatırdığı anaparadan çok daha fazlasını, yani kâğıt üzerindeki hayali kârları çeken net kazananlar ile anaparasını kaybeden net kaybedenlerin birbirinden ayrılması yatıyor. Hedef ise fazla ödeme alanlardan bu tutarların hukuki yollarla geri alınarak, gerçek anapara kayıplarının mümkün olduğunca karşılanması.
Dünyadan dikkat çeken 'geri alma' ve tasfiye örnekleri
• ABD / Bernie Madoff skandalı (2008): Clawback yönteminin en başarılı ve bilinen örneği Madoff dosyası oldu. Madoff, müşterilerine 65 milyar dolarlık hayali bir portföy sunmuş, ancak gerçek anapara kaybının 17,5 milyar dolar olduğu tespit edilmişti. Süreçte, sisteme yatırdığından fazlasını çeken kişi ve kurumlara geri alma davaları açıldı. Sıkı takipler sonucunda, ABD Adalet Bakanlığı 40 binden fazla mağdura 4,3 milyar dolar öderken; kayyum süreci kapsamında Şubat 2026 itibarıyla yatırımcılara yapılan iade 15,4 milyar dolara ulaştı.
• Fransa / Aristophil (2014): Nadir el yazmaları ve tarihi eserlere ortaklık vadiyle 18 bin kişiden yaklaşık 850 milyon euro toplandı. Yüzde 8 getiri vaat eden sistemin kurucusu Gerard Lheritier 2025 yılında mahkûm edildi. Şirketin elindeki eserler mahkeme kararıyla açık artırmalarda satılsa da, elde edilen gelir ana kayıpların çok çok altında kaldı.
• İspanya / Forum Filatelico ve Afinsa (2006): Pul yatırımı vaadiyle 460 bini aşkın yatırımcıdan toplanan paralarla yaklaşık 4,8 milyar euroluk bir kayıp oluşturuldu. Yıllar süren iflas ve tasfiye süreçlerinin ardından zararın tamamı karşılanamadı. 2021 verilerine göre Forum Filatelico mağdurları yatırımlarının yüzde 23,5'ini, Afinsa mağdurları ise yalnızca yüzde 15,7'sini geri alabildi.
• Brezilya / Banco Master (2025-2026): Klasik bir Ponzi olmasa da yatırımcıların korunması açısından önemli bir güncel emsal. Brezilya Merkez Bankası'nın Kasım 2025'te tasfiye sürecini başlattığı banka için, özel garanti fonu FGC devreye girdi. 800 bin alacaklı için 40,6 milyar real yükümlülük hesaplandı ve ödemeler 2026'nın başlarında başlatıldı.
Türkiye'de clawback uygulanabilir mi?
Türkiye'de gündemi meşgul eden fon vurgunlarında da gözler "sistemden çok kazananlara" çevrilmiş durumda. Türk hukuk sisteminde, ABD'deki Madoff dosyasında yer alan ve paraların otomatik bir havuzda toplanmasını sağlayan özel bir "Clawback" kanunu bulunmuyor. Ancak mağduriyetlerin giderilmesi için alternatif hukuki yollar mevcut.
Geçmişteki Yargıtay kararlarında, olağan dışı kazanç beklentisiyle piramit sistemlere para yatırılması mercek altına alınmış olsa da, günümüzdeki fon dosyalarında her olayın kendi içinde değerlendirilmesi gerekiyor. Türk hukukunda mağdurların başvurabileceği temeller şunlar:
• Sebepsiz zenginleşme ve tasarrufun iptali: Sisteme yatırdığından fazlasını alanlardan bu paraların geri istenebilmesi için "sebepsiz zenginleşme" davaları gündeme gelebilir.
• Suçtan kaynaklanan mal varlığı değerleri: Dolandırıcılık veya kara para aklama tespit edilirse müsadere (el koyma) yöntemleri uygulanabilir.
• Türk borçlar kanunu madde 81: Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şeylerin geri istenmesi hükmü bulunsa da, bu madde ABD'deki gibi otomatik bir iade mekanizması oluşmuyor.
Özetle, Türkiye'de yüksek kazanç sağlayanlardan paranın alınıp mağdurlara dağıtılması hukuken mümkün olsa da, bunun için kimin ne kadar yatırdığının tespit edilmesi ve her dosya için özel bir yargı sürecinin titizlikle yürütülmesi gerekiyor.
