En temel tanımıyla panoptikon; İngiliz filozof ve toplum kuramcısı Jeremy Bentham tarafından 1791 yılında tasarlanan dairesel bir hapishane mimarisidir. Kelime kökeni Antik Yunanca "bütün" anlamına gelen pan ve "gözlemlemek" anlamına gelen optikon kelimelerinin birleşiminden oluşur. Türkçeye "bütünü gözetlemek" olarak çevrilebilir.

Dijital Panoptikon-Hasan DÜNDAR | Hikmet Akademisi

Panoptikon Mimarisi Nasıl Çalışır?
Bentham’ın tasarladığı bu yapının temel mantığı, çok az sayıda gardiyanla çok sayıda mahkûmu kontrol altında tutabilmektir. Mimari düzen şu şekilde işler:

Dairesel Yapı: Hücreler, dairesel bir binanın dış çeperine yan yana dizilmiştir. Her hücrenin hem dışarıya hem de binanın merkezine bakan pencereleri vardır.

Merkezi Gözetim Kulesi: Dairenin tam ortasında, tüm hücreleri doğrudan gören bir gözetim kulesi yer alır.

Fatma Betül Sayan Kaya hastaneye kaldırıldı
Fatma Betül Sayan Kaya hastaneye kaldırıldı
İçeriği Görüntüle

Tek Taraflı Görünürlük: Kuledeki gardiyan, ışıklandırma sistemi sayesinde tüm mahkûmları net bir şekilde görebilir; ancak hücrelerdeki mahkûmlar kuledeki gardiyanı asla göremez.

Bu sistemde mahkûmlar, o an gerçekten izlenip izlenmediklerini bilmezler. Ancak her an izleniyor olma ihtimali, mahkûmların kendi kendilerini denetlemelerine (otokontrol) ve kurallara uymalarına yol açar.

Michel Foucault ve Panoptikon Kuramı
Panoptikon kavramını mimari bir çizim olmaktan çıkarıp modern toplum analizine dönüştüren isim ünlü Fransız düşünür Michel Foucault olmuştur. Foucault, 1975 tarihli Hapishanenin Doğuşu adlı eserinde panoptikonu modern iktidar mekanizmalarının sembolü olarak tanımlar.

Foucault’ya göre panoptik sistem sadece hapishanelerde değil; okullarda, hastanelerde, fabrikalarda ve kışlalarda da işler. Birey, dışarıdan bir zorlama olmasa bile gözetlendiği hissiyle iktidarın istediği normlara uygun davranmaya başlar ve kendi kendisinin gardiyanına dönüşür.

Dijital Panoptikon: Günümüzde Gözetim Toplumu
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte fiziksel duvarlara ve gözetim kulelerine olan ihtiyaç ortadan kalkmıştır. Günümüzde dijital panoptikon kavramı üzerinden şu unsurlar tartışılmaktadır:

Sosyal Medya ve Akıllı Telefonlar: Kullanıcıların kendi rızalarıyla konumlarını, beğenilerini ve günlük hayatlarını paylaşmaları gönüllü bir gözetim alanı yaratır.

Kamera Sistemleri ve Yüz Tanıma: Şehirlerin her noktasını izleyen güvenlik kameraları (MOBESE) fiziksel alanları denetler.

Veri Madenciliği ve Algoritmalar: İnternet üzerindeki her tıklama, arama geçmişi ve alışveriş alışkanlığı dijital birer kayda dönüşerek bireylerin davranışlarını analiz eder ve yönlendirir.