Geçen hafta üç şey üst üste geldi.

Perşembe günü dünyanın en yaygın ofis yazılımı altyapısı çöktü. Yetmişten fazla ülke, yaklaşık 430 milyon kullanıcı, bir güne yakın süre. E-posta yok, toplantı yok. Bazı kurumlar faks makinesine döndü. Avrupa’da bir tahvil geri alım işlemi yapılamadı.

Cuma günü Amerika’da bütün uçak kalkışları dört saatten uzun süre durduruldu. Yirmi beş yılın en uzun ülke çapındaki duruşu. On bine yakın sefer iptal edildi.

Ve aynı günlerde bir liste dolaşıyordu: Otuz üç ülke, vatandaşına evinde su ve yiyecek bulundurmasını öneriyor. Japonya 2 Kasım’da çağrısını yaptı, Avrupa Komisyonu 3 Kasım’da “72 saat kendi kendinize yetin” rehberini yayımladı.

Tuhaf mı? Evet tuhaf!

ÖNCE DÜRÜST OLALIM

Bu köşenin usulünü biliyorsunuz. O yüzden ilk olarak şunu yazmak zorundayım: Resmî açıklamalara göre iki arızanın da siber saldırıyla ilgisi yok. Birinin sebebi bir ağ kapasitesi güncellemesi, ötekinin sebebi ise bir haberleşme şebekesindeki arıza. Stok tavsiyelerinin çoğu da yeni değil; yıllardır duran rehberler, bu ay görünür oldu.

Yani ortada net olarak şu yaptı diyebileceğimiz bir el yok. Ama asıl mesele de bu zaten!

Ve işin korkutucu tarafı tam olarak bu. Bir ele gerek de yok.

Dört yüz otuz milyon insanın yazışması, tek bir güncellemeye; bir ülkenin bütün hava trafiği, tek bir şebekeye bağlıysa, sistemi durdurmak için düşman aramanıza gerek kalmaz. Sıradan bir salı günü hatası bile yeter.

Bir şeyin gerçek kontrolü onu yönetende değildir. Onu durdurabilendedir. Ve bugün durdurabilen şey, çoğu zaman bir niyet bile değil; bir yapılandırma dosyası.

Bunu neden anlatıyorum? Çünkü yüz yıl önce de sistem, kimse onu yıkmak istemediği hâlde yıkıldı.

1929: KISA HATIRLATMA

Ekim 1929'da New York borsası çöktü. Ardından gelen dört yılda Amerikan sanayi üretimi %47 düştü. Dünya ticareti, beş yılda üçte ikisini kaybetti. Dokuz bin banka battı. Her dört kişiden biri işsiz kaldı. Borsa endeksi tepesinden yüzde 89 aşağıya indi.

O krizi doğrudan bir el, bir fail planlamadı. Daha doğrusu ortada bir fail görmemiz mümkün kılınmadı. Herkes kendi hesabında akıllıca davrandı. Toplam ise bir felaket oldu.

Şimdi 1929’un sonbaharına ait beş özelliği sayacağım. Her birinin yanına bugünün rakamını koyun.

BEŞ BENZERLİK

Bir: Gerçek bir teknoloji, aşırı bir fiyat. 1920'lerin radyosu, elektriği, otomobili masal değildi; dünyayı gerçekten değiştirdiler. Sorun teknolojide değil, ona biçilen fiyattaydı. Piyasanın uzun dönem pahalılık ölçüsü Eylül 1929'da 32,6 ile o güne kadarki rekorunu kırmıştı. Bugün aynı ölçü 40'ın üzerinde. Yüz kırk beş yıllık veride bundan yüksek tek dönem var: 2000 balonunun tepesi.

İki: Borçla alınmış hisse. 1929'da insanlar hisseyi %10 peşinatla alıyordu. Aracı kurumlara verilen krediler 8,5 milyar dolara çıkmıştı. Bir hesaba göre dolaşımdaki bütün nakitten fazla. Bugün Amerika’da kredili hisse borcu, Haziran’da 1,5 trilyon dolarla rekor kırdı. Bir yıl önceye göre artış hızı %50 civarındaydı.

Üç: Bankanın dışında büyüyen kredi. 1929'un yatırım ortaklıkları, birbirinin hissesini alan, her katında ayrı borç olan piramitlerdi. Yani fonların bir çeşidi. Sadece o yıl, beş yüzden fazlası kuruldu. Bugünün karşılığı, fiyatı dışarıdan görülemeyen 1,7 trilyon dolarlık özel kredi piyasası ve borçla finanse edilen veri merkezi inşaatı.

Dört: Balonun üstüne sıkılaşan para. Ağustos 1929'da Amerikan Merkez Bankası, spekülasyonu soğutmak için faizi %6'ya çıkardı. İki ay sonra borsa çöktü. Geçen hafta Amerikan on yıllık tahvil faizi %5'in üstüne çıktı, dolar on dokuz ayın zirvesini gördü. Aralık için yarım puanlık artırım bile konuşuluyor.

Beş: Gümrük duvarı. 1930'da Amerika tarifeleri yükseltti. Dünya, misilleme yaptı. Amerika’nın ortalama fiili tarife oranı geçen yıl %16’ya çıkarak 1936’dan beri en yüksek seviyesini gördü.

Tek fark sıralamada: 1929’da önce borsa düştü, sonra duvar örüldü. Bu kez duvar önce örüldü.

ASIL MESELE: ÜÇ FARK

Buraya kadar yazılanı başka yerlerde de okuyabilirsiniz. Benim iddiam benzerliklerde değil, farklarda. Çünkü bu farklar, sıradaki krizi 1929'un tekrarı olmaktan çıkarıp başka bir şeye çeviriyor.

Birinci fark: Devletin cephanesi. 1929'da Amerikan devletinin borcu milli gelirin altıda biri kadardı. Müdahale edecek gücü vardı, iradesi yoktu. Yıllarca bekledi. Bugün tablo ters. İrade var, alan yok. Borç milli gelir kadar. Faiz ödemesi savunma bütçesini aştı.

Geçen haftanın en önemli verisi de buydu ve kimse manşete taşımadı: Hisse düşerken tahvil de düştü, altın da düştü. Yani fırtınada sığınılan iki liman aynı anda su aldı. 1929'da insanlar bankadan kaçıp devlete sığındı. Devletin kâğıdı da sorgulanıyorsa nereye kaçılır?

İkinci fark: İletim hattı. 1929'da kriz, ülkeden ülkeye altın standardı üzerinden yayıldı. Bugünün altın standardı para değil, altyapı. Bulut, ödeme sistemi, haberleşme şebekesi.

1929'da dokuz bin banka tek tek battı; çöküş yıllar sürdü. Bugün dokuz bin küçük düğüm yok. Birkaç dev düğüm var. Geçen hafta bunlardan biri bir günlüğüne durdu ve bir tahvil işlemi yapılamadı. Bu cümleyi bir daha okuyun: Bir yazılım arızası, bir finans işlemini durdurdu. Henüz kriz yokken.

Kriz anında aynı şey olursa ne olur? 1929'da insanlar bankanın kapısında kuyruğa girdi. Kapı vardı. Ekran kararırsa kuyruğa girilecek kapı da yok.

Üçüncü fark: Güç kimde belli mi? 1929'da kriz bittiğinde kazanan belliydi: Devlet. Mevduat sigortası, sosyal güvenlik, piyasa denetimi o yıkıntıdan çıktı. Kriz, devleti büyüttü.

Bu kez masada ikinci bir oyuncu var. Parayı taşıyan altyapı da bilgiyi taşıyan altyapı da devletin değil, birkaç teknoloji şirketinin elinde. Sıradaki kriz devlet ile bu şirketler arasındaki güç paylaşımını da masaya getirecek. Kimin kimi kurtaracağı bile belli değil.

STOK ÇAĞRISI NE SÖYLÜYOR

Şimdi o listeye dönelim.

1929'da hükümetler halka sükûnet telkin ediyordu. Bugün otuz üç hükümet halkına “evinde üç günlük su bulundur” diyor.

Bunu bir kehanet gibi okumayın. Bir itiraf gibi okuyun. Devlet şunu söylüyor: Sistem durursa, ilk yetmiş iki saat sana yetişemeyebilirim.

Bu, bir devletin kendi sınırını yazılı olarak kabul etmesidir. Ve yüz yıl öncesine göre en dürüst fark belki de budur.

NEDEN 2029

Tarihe gelince. Yüz yıl güzel bir sayı ama ekonomi, takvim okumaz. 2029'u bir kehanet olarak yazmıyorum.

Bir vade olarak yazıyorum.

Bugün kurulan veri merkezlerinin borcu, bugün yenilenen devlet tahvilleri, bugün örülen gümrük duvarlarının faturası, önümüzdeki iki üç yıl içinde ödenecek. Hikâyeyle alınan her şey, bir gün nakitle ödenir. Borsa bu hafta toparlandı; bu hiçbir şeyi değiştirmiyor. 1929'un eylülünde de fiyatlar sert düşüp hızla toparlanıyordu.

Kriz gelirse 1929'a benzemeyecek. Kuyruklar olmayacak, çünkü kapı yok. Yıllar sürmeyecek, çünkü düğüm az. Ve bittiğinde karşımızda aynı dünya olmayacak, çünkü çıkışta gücü kimin alacağı bu kez belli değil.

1929 bize krizin nasıl başladığını öğretti. Nasıl biteceğini öğretemez.

O yüzden asıl hazırlık üç günlük su değil. Şu sorunun cevabı: Ekran karardığında, hangi işimizi kâğıtla yürütebiliyoruz?