Bölücülük kavramı, ülkemizde her ne kadar siyasi literatüre ait bir kavram olarak kullanılsa da bunun sosyolojik boyutunu da gözden kaçırmamak lazım. Savunduğu ideolojiye, peşine düştüğü lidere, doğduğu şehre, tuttuğu takıma, üyesi olduğu derneğe, sürdürdüğü mesleğe, mensubu olduğu aileye duyduğu aidiyet sevgisini abartıp toplumsal bölünmeye sebep olmak da var.
Elbette bir şeylere karşı aidiyet beslemek insanın fıtratında var olan bir şey. Fakat bu aidiyet duygusu diğerlerini dışlamak ve düşmanlaştırmak üzerinden gelişirse bu, tam olarak bölücülük yapmak anlamına gelir. Farklılıkları zenginlik değil karşıt olarak görenler, kendinde yeterli gücü bulduğunda, kendisi gibi olmayanlara bir süre sonra zorbalık yapmayı tabii bir hak gibi görmeye başlar. Bunu sadece ırk ve inanç temelli ayrışmalarda değil kadın ve erkek cinsiyet ayrımcılığı gibi doğuştan edinilen aidiyetlerde bile görebiliriz.
Ayrışmaya neden olan aidiyet bilincinin hangi türü olursa olsun tümünü birden “sosyal bölücülük” şeklinde nitelendirmeyi tercih ediyorum. Zira insanlığa ve birlikte yaşama kültürüne hizmet etmeyen, aksine toplumu fitneleyen hiçbir tutum makbul değildir ve bölücülük olarak nitelendirilmeyi hak etmektedir.
Gürüz’ün baltayı taşa vurması
Son zamanlarda gün geçmiyor ki bahsini ettiğim bir bölücü prototipinin hezeyanları ile sabaha uyanmayalım. Bunlardan birisi de Ege Üniversitesi’nde görev yapan Prof. Dr. Adnan Yüksel Gürüz. Gürüz’ün Mardinlileri, kadınları ve midyeci esnafını tahfif ederek alaya alan sosyal medya paylaşımı, sosyal bölücülüğün gündemdeki en sansasyonel örneği.
Prof. Dr. Gürüz, aslen Mardinli olan AK Parti İzmir milletvekili Ceyda Bölünmez’in seçim bölgesine dahil olan Çeşme ile ilgili bazı turistik yatırım planları ile ilgili değerlendirmelerini beğenmemiş olacak ki yaptığı bir paylaşımda, “Mardinli kadının Çeşme sevdası. Bunlardan ancak midyeci olur.” şeklindeki sözleri sarf etti. Ceyda Hanım’ın şahsında tüm Mardinlileri, Mardinli kadınları ve hayatını midyecilik yaparak kazanmaya çalışan midyeci esnafını aşağılamaya çalışan Gürüz Hoca, bu çıkıntılığı yaparken bu kadar sert tepki çekeceğini, baltayı taşa sallamış olabileceğini düşünmemişti belki de. Paylaşımını silerek özür mesajı yayınlaması da bundan olmalı.
Tıp fakültesinde parazitoloji hocası olan Prof. Dr. Adnan Yüksel Gürüz, bundan sonra akademik başarılarıyla değil, branşının hakkını vererek toplumsal birliğe saldığı parazit gibi sözleriyle akıllarda kalacak. Tıpkı 28 Şubat sürecinin kudretli YÖK başkanı iken dindarlara ve başörtülü öğrencilere yapılan insanlık dışı zulümlerin önünü açan ve sonrasında darbecilikten hüküm giyen ağabeyi Kemal Gürüz gibi …
Midyeci değil Ebruli şehir
Gürüz Hoca’nın Ceyda Hanım’ın şahsında “midyeci” diyerek küçümsediği Mardin, ülkemizin dirlik ve düzenini tehdit eden “sosyal bölücülük” illetine pansuman olacak değerlerin kaynağı olan bir şehir. Burada çok sayıda etnik ve dinî grubun birbiriyle didişmeden birlikte bir yaşam sürdürmesi, bunun sonucunda yüzyılların imbiğinden süzülerek ortaya çıkan çokkültürlü yaşam tarzı isabetli bir tanımla “ebruli kültür” kavramıyla ifâdesini buluyor.
Asırlar boyu çoklu etnik ve dinî grupların değer merkezli etkileşimlerine ev sahipliği yapan Mardin’deki bu durum, bir zorunluluğun sonucu olarak ortaya çıkmış değil. Gönüllü birlikteliğin ortak bir yaşam tecrübesine kapı araladığı Mardin’de her kültür, diğerinden bir şeyler alırken, kendinden bir şeyler vermeyi de ihmal etmemiş. Bu geçişkenlik sırasında her kültür kendi özgünlüğünü korumayı başarmıştır. Biri diğerini bastırmamış ve yok etmemiştir.
Tarihten beri Mardin’de, sadece Müslümanların veya sadece gayrimüslimlerin yaşadığı mahalleler diye bir şey olmamış. Bunun bir eseri olarak şer’iye sicilleri, Müslüman ve Hristiyanlar arasında birçok komşuluk ilişkisinden söz eder. O dönemin mahkeme kayıtlarına bakıldığında din merkezli bir çatışmaya rastlanmaması da dikkat çekicidir.
Bir Müslümanın sabununu çalan gayrimüslim birinin kendi dindaşları tarafından kadıya şikâyet edilmesi ve mahkemede onun aleyhine şahitlik edilmesi; Müslüman bir kadının, eşini boşadıktan sonra malını mülkünü kocasından alamadığına dâir açtığı davada vekil olarak Süryani Kadim cemaatinden Abdulahad Efendi’yi seçmesi; Müslümanlarla ilgili davalarda Keldani ve Süryani Katolik kimselerin görev alması gibi örnekler, Mardin’de farklı dine mensup insanların birbirini dışlamadığını bilakis birbirini tamamladıklarını gösteren örneklerdir.
Süryani ve Müslümanların birbirlerinin taziyelerine ve davetlerine iştirak etmeleri, komşuluk ilişkilerinde bulunmaları Mardin’de olağan bir durum. Ramazan ayında dışarıda sigara içtiği için oğluna kızan Süryani bir babanın bu davranışı, şehirdeki ruhu anlatması bakımından değerlidir.
Taziyelerde imam veya dinî açıdan bilgili birisinin baş köşeye kurulup hadis ve ayetler eşliğinde haziruna birkaç kelam edip nasihat etmesi âdettendir. Tabi bu arada, vaaz esnâsında Kovulmuş Şeytana da birkaç lanet taşı atmak da teknik bir gerekliliktir. Fakat gelin görün ki yakını vefat etmiş dostuna, komşusuna veya bir şekilde tanış olduğu bir Müslümanın taziyesine gelmiş bir Ezidi bulunabilir. Malum olduğu üzere Ezidiler, Şeytana yüklenmeyi hoş karşılamazlar ve ayrıca bir Ezidiyi dış görünüşünden tanımak da pek mümkün değildir. Bu durumda vaaz veren kişinin istemeden Ezidi bir kimsenin kalbini kırma riski veya başka bir tabirle baltayı taşa vurma riski vardır. Vaiz kişi, durduk yerde Ezidi dostun kalbini kırmamak için hemen yamacındaki bir iki kişiye fısıldayarak, “Burada yabancı kimse var mı?” diye sorar. Buradaki yabancıdan kasıt, hazirun arasında bir Ezidinin bulunup bulunmadığıdır. Ola ki gönlü kırılır …
Sosyal bölücülere ibret olacak cinsten bir anekdot daha … Mardinli Müslüman ve Hristiyan iki âdemoğlu bir konuda anlaşamıyormuş. Müslüman olan Hristiyan olana dönüp İsa üzerine, Hristiyan olan da Müslümana dönüp Muhammed üstüne yemin edip duruyormuş. Karşıdakinin dinini kabul etmese bile inandığı nebi üzerine yemin etmek … Bu yemin şekli bugün pek şahit olunmasa bile eskide çok sık görülen bir şeydi Ebruli kültürün şehri Mardin’de.