Cedide Köprülü yazısında yine az bilinen kavramlar üzerinden geleceğe ışık tutarak; sivil analistlerden Rusya'nın gölge filosuna ve "Ekonomik Pentagon" kavramına uzanan yeni nesil istihbarat savaşlarını inceliyor ve kritik soruyu soruyor: Sizin fizibilitenizi kim yazıyor?
"Küresel sistemde asıl güç nöbet tutmakta değil, faturayı kesip defteri tutmakta yatıyor." diyen Köprülü ne demek istiyor? İşte o yazı...
Faturası Kesilmiş İstihbarat: Ekonomik Pentagon
Mahallenin bekçileri değişti: Nöbeti tutan ile defteri tutan aynı kişi değildir.
Geçen hafta mahalleyi konuşmuştuk: Sigortacıyı, yolu tutanı, kasayı tutanı. Ve şu hükümle bitirmiştik: Toprağı almaya gerek yok; kaydı tutan, sahibi olur.
Ama o mahallede bir kişiyi eksik bıraktık. Üstelik sokakta yürüyen tek kişiyi.
Bekçiyi.
Eski mahallelerin bekçisi vardı. Gece boyunca sokakları dolaşır, düdüğünü çalar, herkes rahat uyurdu. Kimse onu gündüz görmezdi. Ama bir hırsızlık olduğunda ilk sorulan soru hep aynıydı: "Bekçi neredeydi?"
Şimdi dikkat edin: Bekçinin o mahallede tapusu yoktu. Kasası yoktu. Poliçe yazmazdı. Sadece nöbet tutardı, sabah olunca evine giderdi.
Ve şu tuhaflığı fark edin: Sigortacının primi neden düşüktü? Çünkü mahallede bekçi vardı. Yani bekçinin gece yürüyüşü, başka birinin bilançosunda bir kâr kalemine dönüşüyordu. Bekçi maliyeti üretiyor, sigortacı o maliyetten doğan güveni satıyordu.
Bugün dünyada bu rolü büyük ölçüde tek bir ülke üstleniyor: Amerika Birleşik Devletleri.
Deniz yolları açık kalıyorsa, boğazlardan geçiliyorsa, konvoylar korunuyorsa, faturayı büyük ölçüde o ödüyor. Ve öfkeyi de o topluyor. Her kriz sonrası kürsüye çıkarılan, her savaşın günah keçisi ilan edilen taraf oluyor. Oysa denklemdeki payı çoğu zaman şu: Asker göndermek.
Nitekim bekçi de yorulmuş görünüyor. Amerika'nın geçen yıl yayımlanan ulusal güvenlik belgesinde "sonu gelmeyen küresel yükler" ile ulusal çıkar arasındaki bağın yanlış kurulduğu, küreselleşme ve serbest ticaret üzerine yapılan bahislerin sanayi tabanını boşalttığı açıkça yazıyor. Yani nöbetçi, nöbet tutmaktan şikâyet ediyor.
Peki bugünün bekçisi ne yapıyor? Hâlâ düdük mü çalıyor?
Hayır. Bugünün bekçisi, her şeyden önce bir analisttir.
İstihbarat denince aklımıza karanlık işler yapmak, belge çalmak gelir. Oysa bu işi bilenler yıllardır aynı şeyi söylüyor: İhtiyaç duyulan bilginin yaklaşık yüzde doksanı zaten açıktadır. Gazeteler, veri bankaları, tescil kayıtları, gemi sicilleri, şirket bilançoları, akademik yayınlar. Kapalı kaynaklardan gelen, "gri" ya da "kara" diye anılan kısım yüzde on kadardır. En kıyasıya çatışma da o yüzde 10 için yaşanır.
Ama asıl mesele şu: Yüzde doksanı herkes görebiliyorsa, fark nerede doğuyor?
Toplamada değil. Okumada.
Bu yılın en öğretici sahnesi bunu anlatıyor. Şubat ayında Kuzey Denizi'nde bir tankere, Fransız askerî helikopterlerinden inen Belçikalı özel kuvvetler çıktı. Gine bayraklı gemi,Rusya'ya dönüyordu. Sonradan sahte bayrak altında ve aylardır süresi dolmuş bir sicille yol aldığı doğrulandı.
Şimdi asıl soru: O askerlere hangi gemiye çıkacaklarını kim söyledi?
Bir istihbaratçı. Ama pardösülü değil; ekran başındaki analist: Herkes gibi yaşayan ama herkes gibi düşünmeyen. Toplumun tam ortasında bir ayrık otu. Farklı disiplinlerden teknik eğitimlerden, yıllarca süren rotasyonlardan geçmiş, belki yorgun ama kesinlikle tecrübeli bir analist.
Geminin konum sinyalinde açılan boşluğu fark eden, bayrak kayıtlarını karşılaştıran, sicil tarihini kontrol eden biri. Yani operasyon aslında haftalar önce bir veri tabanında başladı. Asker, uzun bir analitik zincirin yalnızca son beş metresiydi.
Nitekim bu alanın uzmanları artık şunu açıkça söylüyor: Devletler bugün tek kurşun atmadan ticaret savaşı yürütebiliyor. Nasıl mı? Açık kaynak istihbaratını diplomasi, hukuk ve yaptırımın hizmetine koşarak.
Peki o gemi neyin peşindeydi?
Bir cevabın. Defterden dışlanan bir devletin ne yaptığını merak ediyorsanız, buraya bakın.
Batı, Rusya'yı defterin dışına itti: Sigortadan, navlundan, ödeme sisteminden, fiyat tavanından. Rusya ne yaptı? Kendi defterini yazdı. Yüzlerce yaşlı tanker, kolay bayraklar, katman katman paravan şirketler, kapatılan konum sinyalleri, denizin ortasında gemiden gemiye aktarılan yükler. Hatta ülkenin kendi gemi sicil kurumu, bu filoyu belgelendirip teknik gözetim sağlayarak ona bir tür meşruiyet kılıfı bile üretti.
İşe yaradı mı? Kısmen, evet. Petrol akmaya devam etti.
Ama bedeli var ve bu bedel kalıcı: Gölge defter, daima iskontoyla çalışır. Malınızı daha ucuza satarsınız, taşımanız ise daha pahalıya gelir. Filonuz yaşlanır, her seferde kaza ve el koyma riski taşırsınız. Sektör analizlerine göre bu filodaki tankerlerin neredeyse tamamı on beş yaşın üzerinde.
Yani gölge defter bir çözüm değil, bir hayatta kalma biçimidir. Ve şu dersi verir: Defterin dışında kalan yok olmaz sadece sürekli indirimli yaşar.
Şimdi bekçiye dönelim, çünkü orada da bir şey değişiyor.
Amerikan güvenlik çevrelerinde bu yıl tartışılan bir fikir var: "Ekonomik Pentagon." Yani askerî karargâhın yanına, ekonomik araçları yöneten merkezî bir karargâh kurmak; yaptırımı, ihracat kontrolünü, tarifeyi ve ekonomik istihbaratı tek elde toplamak. Daha da çarpıcısı, bu tartışmayı yürüten yayın dizisinin adı: "Başka Defterlerle Savaş."
Buradan çıkan sonuç açık: Bekçi yorulmuş ve rol değiştirmek istiyor. Nöbet tutmaktan defter tutmaya geçmek istiyor.
Bunun tarihte örneği de var. Bir zamanlar nöbeti İngiltere tutuyordu: Donanma, garnizonlar, valilikler. Süveyş'ten sonra mevziyi bıraktı ama kaydı elinde tuttu. Yani imparatorluk çökmedi; iş modeli değişti.
Peki neden herkes defteri tutmak istiyor da nöbeti kimse istemiyor?
Çünkü nöbetin faturası görünür, kârı görünmezdir.
On dokuzuncu yüzyıl iktisatçısı Frédéric Bastiat'ya atfedilen bir cümle vardır: Mallar sınırları geçemezse, askerler geçer.
Bu cümleyi tersinden okuyun; bekçinin ne olduğu anlaşılır. Bekçi, defterin çalışmadığı yerde ortaya çıkan maliyettir. Defter iyi işlerken kimse bekçiye ihtiyaç duymaz. Defter tıkandığında ise birinin sokağa çıkması gerekir. Sokağa çıkan da hem parayı hem öfkeyi üstlenir. Çünkü öfke daima görünene yönelir: Asker görünür, gemi görünür, tabut görünür. Poliçe görünmez, sicil görünmez, denetim raporu görünmez.
Şimdi işin istihbarat tarafındaki en sessiz noktaya gelelim.
Dünyadaki denetim piyasasının çok büyük bölümü bir avuç şirkette toplanmış durumda. Soğuk Savaş'ın ardından Doğu Avrupa ekonomileri baştan aşağı yeniden yapılandırılırken, o yapılandırmanın fizibilite çalışmalarını, denetimlerini ve analizlerini büyük ölçüde bu şirketler yaptı. Üstelik masraflar çoğu zaman Batılı fonlardan karşılanarak.
Şimdi sakin bir soru: Bir ülkenin bütün sanayisini, borcunu, verimliliğini ve kırılganlığını kalem kalem inceleyen bir çalışma yapılıyorsa, o çalışma bittiğinde ortaya çıkan bilgi kimin elinde kalır? Yani o ülkenin ekonomik istihbaratını gerçekte kim bilir ve ona kim ateş eder?
Bu yapılırken yani devasa fizibilite şirketleri, ülkelerin verilerini liğme liğme edip, o yorgun ama tecrübeli analistlerin gözlerinden ve zihinlerinden okurken ne oldu? Kimse kimseden bir şey çalmadı. Herkes usulünce, sözleşmeyle, faturayla çalıştı. Ama işin sonunda bir taraf, ötekinin röntgenini hatta MR’ını çekmiş oldu.
En etkili istihbarat, hukuka aykırı olan değildir. Faturası kesilmiş olandır.
Çünkü hukuka aykırı sivri işler, bugünü kurtarır ama illaki dosyalanır. Ve istihbaratta “VIP” denen herkesin ve her olayın bir dosyası vardır. Günü gelir, çok tozlu raflara gidilir ve o dosya çıkarılır. O güne kadar da herkes, poker masası tebessümünü yüzünden düşürmez. Oysa faturası kesilmiş yani kayıtlarca hukuka uygun çekilmiş istihbarat röntgenleri daima yaşar. Onların tehdidi, “yeri gelmesi”nde değildir. Onlar, her zaman masadadır ve planlar, buna göre yapılır.
Türkiye bu tabloda nerede duruyor?
Kaçınılmaz biçimde nöbetçi ve bekçi tarafında. Boğazlarda bir rejim işletiyor, ittifakın en kalabalık ordularından birini besliyor, göç hattında duruyor, terörle mücadelenin maliyetini taşıyor, koridor güvenliğini üstleniyor. Bunların hepsi nöbet işidir. Ve inanın hayati önemdedir.
Nöbet tutmak kötü bir şey değildir; hatta bir kudrettir. Kimse nöbet tutamayan bir ülkeyle ortaklık kurmaz. Ama yalnızca nöbet tutmak, iki kez ödemek demektir: Bir kez maliyetiyle, bir kez de suçlamasıyla. Asıl risk yem olmak değildir. Türk Devlet Geleneği ve kadim aklı, bu ve bunun gibi milyon tecrübeden geçmiştir. Binlerce yıllık İstihbarat Tarihi ve Kültürü, İskandinavya’nın sakin soğukluğunda ya da Britanya’nın nemli rahatlığında değil; bizzat Mezopotamya’nın kavurucu soğuğunda ve yakıcı ayazında ayakta kalmayı çoktan öğrenmiştir. Asıl risk, defter tutmadan bekçilik yapmaktır. Ya da bu göreve doğru itilmek. Asıl risk kendi ekonomik Pentagonumuz’u kurmakta gecikmektir.
Bir de şu var ve bu yazının en soğuk cümlesi olabilir. Güvenlik çalışmalarında devletler için tehditler sıralandığında ilk sırada savaş, terör, salgın ya da kitle imha silahı çıkmıyor. İlk sırada, "başarısız devlet" haline gelme ihtimali duruyor: Yoksullaşma, kurumların işlememesi, vergi toplayamama, meşruiyetin aşınması gibi…
Bunlar cephede kaybedilmez. Defterde kaybedilir. İstihbarat defterlerinde başlayan savaş, o defterlerde kazanılır ya da kaybedilir.
Geçen haftanın hükmünü hatırlayalım: Merkez, fiyatı koyandır; yem, fiyatlandırılandır. Bu hafta üçüncüsünü ekleyelim: Bekçi, ikisinin arasında nöbet tutan ve faturayı ödeyendir.
Peki bir bekçi, defter tutmaya nasıl başlar?
Sokakta değil, masada. Kendi sigortasını yazabilen, kendi fizibilitesini kendi hazırlayan, kendi analistini kendi yetiştiren, kendi verisini kendi okuyan bir ülke olarak.
Çünkü mahallede en geç yatan, en çok yorulan ve en az kazanan hep bekçidir.
Gelecek durakta şunu soralım: Sizin fizibilitenizi kim yazıyor?
